nezleli karga

başka bir şehrin sabahı

2012-02-12T15:38:00.000+02:00

Çocuklukta genellikle akraba ya da yakın aile dostlarının evlerine yapılan yolculuklar vardır, sabahları başka bir yatakta uyanılan. O sabah yeni bir duygu olur içinizde. Uykunun buğusu yavaş yavaş çözülürken bir yabancılık hissiyle doğrulursunuz, bir süre etrafınıza bakınırsınız. O sabahın küçük de olsa mucizevi bir şeylere tanık olacağınızı bilirsiniz. Çocukken başka bir kahvaltı sofrası bile beni sevindirmeye yeterdi. İzmir'de bir akraba evinde sofraya getirilen kekikli, zeytinyağlı, küçük doğranmış domatesler (bizde o zaman z.yağı konmazdı ve domatesler iri doğranırdı) mesela, bana mucizevi gelmişti. Ertesi kahvaltıyı iple çekmiştim.

Bir de yolcu romantizmi vardır. Her şeyi farklı bir ışık altında görüp koklarsınız, gönül insanı olursunuz, gözünüzde bir damla yaş:) Proust görse sizi kıskanır. Bir manolya ağacının yanından farklı adımlarla yürürsünüz. İşte o sabah, ben de o saftirik neşeyle uyanıyorum. Ubud'daki ilk sabahım! Gece, kalacak yer ayarlayamadan, Surabaya'dan iki parça eşya ile gelmişiz. Yağmur altında ilk bulduğumuz yere Puri Saraswati Bungalovlarına sığınmışız.

Sabah kuşların, kertenkelelerin (ötüyor bunlar!) ve motosikletlilerin sesleriyle uyanıyorum içimde bir kıpırtıyla. Bungalovun geniş verandasında lotus yapraklarının, Hindu tanrılarının işlendiği duvar kabartmalarına, Ubud çatılarına, koca yapraklı yeşilliklere bakıp kendimi sokağa atıyorum. Sabahın erken vakti kaldırımlara, merdiven başlarına, heykellere, sunaklara yerleştirilen sunuları görüyorum. Tütsü dumanları yükseliyor üzerlerinden.

Ubud sokakları kalabalık, pazar yeri motosikletlerle dolu. Motosiklet, Güneydoğu Asya'nın her bir yoluna sızan tek motorlu taşıt. Ülkede dört mevsim yaz yaşanması ve ucuz bir taşıt olması onu Endonezya'da da milli bir ulaşım aracı yapmış. Toplu taşıma çok alışıldık bir ulaşım biçimi değil. Dört kişilik aileler görüyorum motosiklet üzerinde. Kasklı olanlar sadece turistler:) Ve pek çok şehirde bu yüzden yoğun bir trafik karşınıza çıkıyor. İnsanın inanası gelmiyor.

Pazar yerleri, her yerde bir yeryüzü şenliği. Dört beş yıl önce Nisan ayında Köyceğiz'de gittiğim bir pazar yerinde, kendimi kaybettiğimi hatırlıyorum. Güzel bir pazarı ve kitapçısı olan bir yerde yaşanır diye geçirmiştim o zaman aklımdan. O günden bu yana bir bahar vakti Ege'nin bol yeşillikli kasaba pazarlarından birine gitmeyi istedim -Tire'ye mesela- ama henüz bunu yapamadım.

Kocaman hindistan cevizi yaprağından örülmüş sepetlerin içinde çeşit çeşit çiçek yaprakları, meyveler, sebzeler satılıyor. Tezgahlara masklar, uçurtmalar, boncuklar, rengarenk pirinç kekleri, meyveler, Endonezya’ya has batik saronglar sıralanıyor.Başka başka meyveler: salak, sursak, rambutan, mangostan, tamarillo ve nam salmış kokusundan dolayı Uzakdoğu'da bazı otellere girmesi yasak olan lezzetli meyve durian. Bir tren yolcuğu sonrasında kabın içinde kalmış durianın kokusunu geçirmek için uzun süre mücadele edip sonunda kabı atmak zorunda kaldığımı hatırlıyorum.

Palmiye yapraklarından yapılan, sunuların konduğu küçük sepetler satılıyor. Sunu için sepetlere taze çiçekler, pirinç ve tütsü konuyor. Sunularda renklerin bir araya gelişi önemli. (Hinduizm, son derece karmaşık bir din. Balililerin bölgenin animizm gibi birtakım eski inanışlarıyla harmanlanmış kendilerine has bir Hinduizm anlayışı var.

Artık hiç bir yolculuk, bilinmeyene yapılan o eski zaman yolculukları gibi değil. Bıraktığınız şehrin sokağındaki dükkan uzak, bambaşka bir şehirde de karşınıza çıkıyor. Ubud'a gelmiş bu kez, cazibeli bir yere konumlanmış teklifsizce, Bali'deki asgari ücretin yirmidörtte birine bir bardak kahve satıyor.

Neyse ki, pazar yerleri var. Onlar oldukça dünya ilginç bir yer olmaya devam ediyor. Başka bir şehrin sabahından şimdilik bu kadar...

haritada bir nokta - ubud

2012-02-06T06:51:00.000+02:00

Ubud’un* Junjungan köyüyakınlarındayım. Haritada bir nokta! Pirinç tarlalarının, muz, vanilya ve hindistan cevizi ağaçlarınınortasında bir yer. İnsanın kendini birdenbaşka bir evrende bulması ne acayip! Çayın ve peynirin birden hayatındançıkması (ikisi de çok mühim!), sabah uyandığında o bildik ağırlıklabirlikte dünü bugünü ve yarını birbirinin aynı kılan bir tekrardan uzaklaşmak.Gezerken dolaşıksız bir sevinçten bahsetmek çok iddialı olur belki ama bir hafiflik geliyor bana, gündelik hayatımda çok da tanışık olmadığımbir hafiflik.

Anneannem ne zaman biryerlere gezmeye gideceğimi söylesem “rezillik”, (hatta “i-rezillik”) der. Onun sözünü doğrularcasına geldikten sonra rahatsızlandım,betim benzim soldu, iki gün pirinç lapasına talim ettim. Yine de kediler gibikaldığım odanın köşelerini koklayıp, canlılarıyla tanışmayı ihmal etmedim.Odada ara ara öten ama henüz göremediğim gekoyu “eski dostum kertenkele” deyip bağrımabastım. Yüksek çatının ahşap direklerinden şimşek hızıyla geçen o büyükkaraltıyı -telkinleJ-bir (buçuk)günde unuttum. Çayırın sakinleri ile ancak mesafeli bir ilişki kurabilen buzat, kendini eğitiyor işte. Mersin yazlarından alışkın olduğum koçmarlar ise,gece hayalgücümü tetikleyen tuhaf sesler çıkarmasalar onları daha çoksevebilirdim. (Bu kadar abarttığıma bakmayın, gayet güzel bir odaydı işte. Nevar ki “I hear voices!”)

Hayvanlar buradakihayatın tam ortasında. Ubud’da şehrin içindeki “Maymun Ormanı”nda bir yürüyüşleen tuhaf halleriyle onlarca maymun görülebiliyor. Maymunları (“uzun kuyruklumakaklar”, lütfen maymun deyip geçmeyelim) saatlerce izleyebiliyor insan. Maymunların o ormandaki tapınaklardan birini koruduklarına inanılıyor, o yüzden çok itibar görüyor bu yaramaz çocuklar. Bir de akşamüzerleri pirinç tarlalarına gelen heron (bir çeşit balıkçıl) sürüleri var. Özellikle yakındaki Petulu köyüne geliyorlar. 1965’ten sonra gelmeye başlamışlar. Köylüler bu kuşların tanrıların nimetlerinden olduğunu düşünüp (aslında ekine zarar veren bu kuşlara) hiç dokunmuyorlar. Bali’ye ait türü tükenen bir kuş var, Bali Sığırcığı. Ve rengarenk kuşlar, iri kelebekler, geceleri pirinç tarlalarında türkü söyleyen kurbağalar.

Sonra kahve tiyakisi misk kedisi (luwak) var. Sindiremese de bukahveleri yiyor ve dışkısından temizlenen kahve çekirdekleri ile dünyanın en pahalıkahvesi yapılıyor. Bunları geçen geldiğimde bizi oraya götüren Nyoman'dan öğrenmiştim. (Clezio geçici bir süre Java'da, Surabaya şehrinde bir üniversitede idi o zaman.) Kakao ve kahve ağaçlarının arasında, ince bir yağmur altında bu yabani kedinin şereflendirmediği ucuz kahvelerimizi yudumlarken anlatmıştı Nyoman. Burada birinci çocuğa Wayan, ikincisine Made, üçüncü çocuğa Nyoman, dördüncüye Ketut ismi verildiğini söylemişti. Beşinci olduğunda yine Wayan'dan başlıyor isimler. O gün çok konuşkandı, pirinçsiz bir sofrada doyamayacağını söylemişti. Pirinç hayatın kendisi burada. Eve "ekmek" götürmek deriz biz, bizim için ekmek neyse onlar için pirinç o. Ayrı bir başlığı hakediyor.

Misk kedisinin fotoğrafı yanımda yok ama elbette bir sokak kedisinin fotosu var. Evdeki kızları analım burada, kıskanmalarını gerektirecek bir şey yaşanmış sayılmaz:)

Endonezya 17.508 adadan oluşan bir ülke. Ne tuhaf, bu kadar ada! Ülke müslüman iken Bali'de çoğunluk Hindu ve burada mimarisiyle, dansıyla, kıyafetleriyle kendine has bir din ve kültür yaşanıyor. Havaalanının olduğu yere çok yakın olan Kuta'da kültürün izlerine rastlamak artık çok olası değil ve hatta felaket bir yer olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. Ama görebildiğim kadarıyla Kuta'dan uzaklaştıkça gerçek Bali'ye yaklaşıyor insan.

Anlatılacak çok şey var. Gündelik ritüeller bile insanı haritanın dışına çıktığına inandırıyor. Yine de içli bir durum var. Belki de kışın ortasında karşıma çıkıveren bu kurbağa sesli yaz gecesine nasıl davranacağımı bilmiyorum. O sırada ateşböcekleri iniyor tarlaların üzerine. İçimden bir ses hayat o kadar da karmaşık olmasa gerek diyor. Ben de bu kır gecesinin beni kandırmasına izin veriyorum.

* Ubud, Bali'nin orta bölgesinde bir şehir.

yolculuk var!

2012-01-26T14:57:00.000+02:00

geldiğimizde otlar yemyeşildi
ve kuzeydeydi güneş
kömür deposu boşaldı işte
mamak’a sonbahar geldi

güneş altında tutsaklar
geçen sonbahara bakıyorlar
şirin mi şirin gecekondu evleri
samsun asfaltında otomobiller
ne güzeldir yollarda olmak şimdi*

Kemal Burkay Mamak'ta, Samsun Asfaltı'ndaki otomobilleri düşünerek iç çekiyor. Ne güzel şiir. Ara ara aklıma gelip durur.

Ben de ne zaman bir tren görsem ("bir tren sesi duymaya göreyim") iç çekerim. Küçükken küçük bir taşra şehrinde pazar günleri kardeşimle ben, babamla birlikte istasyona gidip gelen geçen trenleri seyrederdik. Akla malum hayvanları getiren bu eylem, bizim için de büyük bir eğlenceydi o zaman. Trenlere el sallayan çocuklardan biriydim ben de. (Bu eller, dünya çocuklarının bir evrenselidir, narin çiçek sapları gibi sallanır gelip geçene.)

Trenle dünyayı gezmek isterdim. Bunun anlamı geniş bir zaman elbette. Trenin insanı öyle teselli eden bir yanı var, zamanı pışpışlar, dünyayı sizin için biraz yavaşlatır. Ki çok kötü tren yolculuklarım da olmuştur.

Trenle dünyayı gezen bir adam var bildiğim, Hep 61 numaralı tren koltuğunda seyahat ediyor. The Man in Seat Sixtyone

Ben de blog işine başladığımda aklımda yolculuklarımı, gezdiğim yerleri yazmak vardı. Ama olmadı, kolay bir şey değil sanırım gezdiğin yerler hakkında düzenli yazılar yazmak.

Aslında yolculuğun -Burkay'ın şiirindeki gibi- tutsaklığın karşısında konumlandığını düşünürüm. Severim gezmeleri, nerede bir harita görsem içine düşerim.(Clezio da öyle!) Yine de yolculuk öncesi hafif mide kasılmaları ve tatlı (!) bir çarpıntı başlar. Alışkanlıktan kopma sancıları içten içe.

Bıraksam yazarım böyle ama bavul hazırlamak gerek! Yolculuk Endenozya'ya. Yukarıdaki fotoğraf da bir önceki yolculuktan. Yolculuklardan önce tuhaf bir veda isteği oluyor bende. Küçük bir veda olsun bu da:)

*"Tutsaklar", Kemal Burkay

bizim büyük çaresizliğimiz

2012-01-22T19:30:00.000+02:00

*Friends - Jerry Weiss

Aynı evde yaşayan Ender, Çetin ve Nihal.
Biri göbekli, biri kel, biri Nihal.
Ender Nihal’e aşık, Çetin Nihal’e aşık, Nihal öğrenci.
Enderçevirmen, Çetin inşaat mühendisi, Nihal öğrenci.

Ender’in kitaplardan biriktirdiği güzelkelimeleri, şairleri var; Çetin’in kelimelere pek de itibar etmeyen dünyevi dünyası,hazları. Nihal’in neleri var pek de bilemeyiz. Ama kahvaltıda reçelle peyniri birlikteyemesi, soğukta ayaklarının kızarmaması, şişmemesi var.

Nihal daha çok bir “imkan”, başka bir evrene yolculuk imkanı. Bu "imkana tutulan"* Ender ve Çetin “ev”lerine kapanmışlar. Ev, kendi oyunlarını kurabildikleri, tek kale maç yapabildikleri bir alan. Pırasaları ince ince doğradıkları –denedim, çok daha güzel oluyor-, çekirdek“içledikleri”, çay içtikleri, dünya kupası maçlarını seyrettikleri bir alan. Sonra şehir var dışarıda. Gençlikparkı, Tunalı, Kediseven Sokağı. Kış vakti, Ankara’nın o soğuk gülümsemesi, “bulgurlaşmış” karlar. Çanak antenler, çöp kamyonları, boyasıdökülmüş apartmanlar. Sürekli biryerlerde ölen hayvanlar var. Kediler, sincaplar, köpekler, kuşlar... Hayatöyle gider işte. Birileri ölür, birileri başlar. Birileri fasulye ayıklar,birileri aşık olur, birileri halı sahada -çift kale- maç yapar.

Ender’le Çetin lise yıllarından beri arkadaş. Konuşmaya “Hatırlar mısın”diye başlayanlardan. Sanki, çok sevdikleri bir yemeğin hiçekşimemesi için sırt sırta vermiş gibiler. Dünyaya karşı sırt sırtavermişler. Evde habire yemek yaparlar. Ki yemek yapmak biraz da duyuları harekete geçirme ve bir güzelliği elde tutma çabası. Elmanın elimizde kalan yuvarlaklığı; dereotu, fesleğen kokusu; tavada cızırdayan soğan; demlenen çay; mandalina kabuğu....Ne yazıktır ki yemekler ekşir! (Akreple yelkovan sinsidir) Bizyaşlanırız, ellerimiz yaşlanır.

Uzun zamandır tanıyıp birbirinize tutunduğunuzarkadaşlarınız vardır. Birbirinizin büyümesine tanık olursunuz. Sizi “ham”yapmaya hazır bir dünyadan aldığınız sıyrıkları, “uf”ları gösterirsinizbirbirinize. Belki birbirinize borçlu olduğunuz, sonradan bir fıkraya dönüşenküçük sıyrıklar da vardır. Kabuk altındaki yaraların geçmişini bilirsiniz. Birbirinizin sızılar tarihi olursunuz, karşıkarşıyayken yalansız, kabuksuz bakışırsınız. Bir yanınız onunla hep çocukkalır. Sanki savrulmamak için birbirinize daha sıkı sarılırsınız. Araya birayrılık girer bazen. Bir araya geldiğinizde sanki herhangi bir şey aranızdaki o sırça uyumu incitecekmiş gibi bir duyguyla birlikte, o “yeni hayat haritasında” kendi yeriniziararsınız. Tarihte bir coğrafya yolculuğu gibi. Hangi karalar birleşmiş, hangi buzlar erimiş, hangi sular çekilmiş? Tortul kayalar, püskürük kayalar...

Ben Barış Bıçakçı'nın bu kitabını bir arkadaşlık hikayesi olarak okudum. Bana kalırsa anlatılanNihal’e aşkları değil arkadaşlıklarıydı ve belki bu yüzden bu kadar dokunaklıydı. Bizim Büyük Çaresizliğimiz der kitapta Ender, top oynayan o çocukların -sokaktan bağırışları gelir- arasında olamamak.

Bir yandan da canınız sokakta top oynamak ister (Benim on üç yaşındayken kovulmuşluğum var salıncaktan, oyundan. Bkz. Belediye Parkında Kafka) Ama işte hayat gitgide bir sorumluluklar alanı olur, kaleler boş kalır.

Bizim Büyük Çaresizliğimiz, top oynayacağımız bir dünya yaratamamış olmak olabilir. Bizim Büyük Çaresizliğimiz, bir "imkana sarılmak"* olabilir. Bütün bu kurgu bizim büyük çaresizliğimiz olabilir.
(Ve neyse ki çay diye bir şey var. Neyse ki çay var...)

*Justine’in yazısını okuduktan sonra aklıma geldi. Gülten Akın şiirinden.

bugün kar yağdı!

2012-01-15T01:38:00.002+02:00

Bugün kar yağdı!

Rüzgarsız, tipisiz bir kardı yağan. Kuru dalların üzerine beyaz bir çizgi çekti. Dünyayı -içerdekileri- birazcık teselli etti. Yine sebepsiz sevindim. Evde kedilerle kar yağışını seyrettim. Sonra dayanamayıp kendimi dışarı attım, göl kıyısına gittim, yine boş yere kazlarda bir telaş yarattım.

Kar öyle bir şey. Bir sabah kalkarsın ve tanıdık dünyanın başka bir şeye dönüştüğünü görürsün. Uzaklardaki eski bir tanıdık gibi çıkagelir saf neşesiyle. Şairin dediği "Uyanınca Çocuk Olmak" böyle olsa gerek. Kar yağarken, uyanınca çocuk olmak!.

Ve dünyanın sesinin biraz kısılması...Daha sessiz bir dünya. (Biraz kısın dünyanın sesini, biraz da yumuşatın renkleri, şimdi sallayın yerküreyi.) It's a Wonderful Life (Şahane Hayat) filmi vardır hani. Öyle siyah beyaz ve neşeli bir dünyaya inandıracak neredeyse bizi. Bir de hiç ayırt etmeden her şeyin üzerine düşmesi vardır karın. (Öylesine adaletli.) Çalıların, bankların, çatıların, telgraf tellerinin (ve hatta kirpiklerin) üstüne düşmesi. Gündelik tasaların ağır bulutunu dağıtıvermesi. Herkesi bir kar küresinin içine alıvermesi. Dünyanın küçük mucizesi...

Kartopu. Ensenden aşağıya süzülen kar suyu.(Benim için hep öyle oldu)

Karda yürümek. Kusursuz birrüyayı adımlamak..

Kibritçi Kız. Hiç bir rüya kusursuz değil. Kibritçi kız olduğu sürece. (Bana kalırsa, çocuk olmanın bittiği yerde başlar Kibritçi Kız. Yaktı çocukluğumu!)

Karda ayakizleri.Çalışkan birinin maharetli elleriyle hemen kapanan küçük yaralar.

Kar taneleri. Yeryüzünekonan yumuşak ve narin kuşlar.

Kar sesi. Gökten düşen sessizheceler. Haikular. ("Beyaz sükut" demiş Cahit Sıtkı.)

Kar soğuğu. Uzak okullara çocukları taşıyan lastik botlar. Elleri kızarıp parmakları dolma gibi şişen balıkçılar.

Kar kokusu. Çocukluğun balkonunda unutulmuş kaskatı çamaşırlar. Birer korkuluk gibi sabaha kadar nöbet tutmuşlar.

Kardan adam. Bugün yürüyüşten döndüğümde beni karşılayan, ince, güleryüzlü adam. (Demiştim mucize diye.) Biraz boyluca...

Kardan adam. En mütevazı süper kahraman!

bir ozu filminde mahsur kalıp yeşil çay içmek

2012-01-04T20:30:00.001+02:00

"Yeni yılda yeni bir şey bulamamanın kederi," demişim ve öylece boynu bükük kalmış yazı....

İnsanolmak bazen ağır bir şeye dönüşüyor. Kendi hayatın var, sevdiklerinin,tanıdıklarının hayatı var. Kedilerin, güvercinlerin, tilkilerin ve hiçtanımadığın bilmediğin insanların hayatı. Birden bu en uzak çemberde bir yangın çıkıyor, birzelzele oluyor, birileri sessizce ve topluca ölüyor. O büyük şair ormanında ağaçlaryıkılıyor. Bir şeyler insan sabrını zorlarcasına, acımasızca tekrar ediyor. Vicdanlarsınanıyor, insan olma serüveni düşe kalka yoluna devam ediyor. Yazı burada sona eriyor...

Bir Araba Alarmından Yeşil Çaya

Öğleden sonra durmamacasına bir araba alarmı öttü. Kuşu, böceği, dalı tehdit olarak algılayan paranoyak bir araba alarmından daha korkunç şeyler var elbette. Ama bu da "gündelik hayatın eziyetleri" başlığında ön sıralarda yerini alabilir.

Susan Sontag, “Modern yaşamın tüm koşullarıelbirliğiyle duyumsal yetilerimizi öldürür. Şimdi önemli olan bunlarıyeniden kazanabilmek. Daha çok şeyi görmeyi, daha çok şeyi işitmeyi, daha çokşeyi hissetmeyi öğrenmemiz gerekir,”* diyor. Bu görüntü ve gürültü bolluğu, bu memleket meseleleri içindehissetmeyi unutmak çok kolay. Ama hatırlamak gerek. Her gün bir çiçeğe bakıp bir kuşla konuşup bir başkasınınacısını düşünmek gerek...

Şimdi birden kendimi Yasujiro Ozu filmlerinde hayal ettim, o dünyaya ışınlanmak istedim. Bu film, “Bir Güz Öğleden Sonrası” olabilir mesela. "Erken Gelen Yaz" ya da "Günaydın" da olabilir. (Filmlerin isimlerinde bile sakin, tevazu dolu bir dünyaya davet var.) Bir Japon köyünde, o paravanlarla açılıp kapanan evlerden birinde olmak isterim. Varsın kamera hiç hareket etmesin, ben de etmem. Ayaklarımızı kıvırarak yerde oturup dışarıdaki ağaçları seyredelim. (Ağustos'ta Rapsodi’deki çocuklar ve büyükanne gibi yağmuru seyredelim.) Küçük, ölçülü şakalar yapıp gülümseyelim karşılıklı (kahkahalarımı Almodovar setine saklıyorum.) Bir haiku okunsun, eskilerden bir şarkı çalsın, sessizlik içinde dinleyelim. Dışarıdan bir kuş sesi gelsin. Hayatın böyle yalın ve incelikli şeylerden ibaret olduğunu düşünerek mahçup mahçup yeşil çaylarımızı içelim. Akşama da komşularla toplanalım. Sake içelim, biraz daha gevşeyelim ama sesimizi yükseltmeyelim...

Woody Allen'ın Kahire'nin Mor Gülü'nde bir karakter filmin içinde mahsur kalıveriyordu hani. Ben de şu sıralar bu filmin içinde kalıp uzunca bir süre (ayaklarımı değiştirip tabii) çay içerek baharın gelmesini bekleyebilirim. Öyle hissediyorum.

Yıllar önce bir film izlemiştim. Kestirme bir şekilde "Çayhane" diye Türkçe'ye çevrilen, "The Teahouse of the August Moon" adında. Gerçi bu Amerikan filmi, adı kadar şiirsel değildi, hatta kaba komedi bile denilebilirdi. Yine de eskinin kaba komedileri bugünden bakınca olsa olsa naif görünüyor insana. Filmde Marlon Brando abimiz, Sakini isminde sarsak bir Japon'u canlandırıyordu! Komedi de çoğunlukla onun üzerinden gidiyordu diye hatırlıyorum. Asıl aklımda kalan bir çayhane ritüeliydi. Herkes yaz mevsiminde dolunayda bu çayhanenin yanındaki su kenarında toplanıp hep birlikte meditasyon yapıyor, orada daha önce yaşamış insanları anıyor, ardından da çaylarını içiyorlardı. O sahneyi izlerken mest olmuştum. O sıralarda maç sonrasında, düğünlerde habire birileri 'sevinç' kurşunlarına hedef oluyordu. Ben de her zamanki, filmlerden hayat dersi çıkarma azmimle -bu kez biraz sınırı aşıp- acaba milletçe böyle bir meditasyon yapma şansımız yok mu diye düşünmüştüm.

Yeni yılın ilk yazısı da bu oldu. Öğleden sonraya yayılan bir araba alarmından aldığım ilhamla...Modern zamanlar! Tuhaf çakışmalar, çarpışmalar, kaostan doğan uyum, falan filan da neden beni bu kadar heyecanlandırmadı şimdi bu? Merak ediyorum, acaba bu sesi ileride nostaljik bir şey olarak hatırlama ihtimalim var mı?

* Sanatçı: Örnek Bir Çilekeş, kitabından.

leonard cohen'le bir gece yarısı

2011-12-22T23:25:00.017+02:00

Onunla tanışmamızı hatırlıyorum. Dikmen, Keklikpınarı. İçinde hakim kış rüzgarlarının gezindiği bir öğrenci evi, bir imkansızlıklar coğrafyası. Banyoda iplik gibi akan (ve asla ılık olamayan) kaynar su, gıcırdayan kapı, akan lavabo. Emine bir ikindi vakti getiriyor, simitlerle birlikte. Oturup dinliyoruz tıp tıp tıp mutfakta damlayan su sesinin eşliğinde. Ben bir yandan dökülen susam tanelerini parmağımın ucuyla topluyorum. Ne tuhaf adam! Simit, ankara simidi.

Suzan takes you down to her place near the river...

Günbegün evin duvarlarına sızıyor sesi. Ankara'ya yağmur yağıyor. Cohen dinleyerek proje yapıyorum bir gece yarısı. Çalışma lambasının ışığında, Ankaranın yağmurda dağılan uzak ışıklarının arasında camdan yansıyan uykusuz bedenimi görüyorum. Cohen gecenin kaskatı omuzlarını gevşetiyor mırıl mırıl.

Afrikalı Leo’yu okuyorum. (O sıralarda birinci vazifemiz kederli bir duruş, ikinci vazifemiz Maalouf okumak) Ben okuyorum, Cohen mırıldanıyor, Leo geziyor. Staj yaptığım ofis. Filiz Abla, her gittiğimde gülerek soruyor, "amcayı getirdin mi"? Bir mimarlık ofisinin o fazla beyaz masalarında oturmuş, cık cık cık diye kafamızı sallayarak hep birlikte Cohen dinliyoruz. Tuhaf adam! Dışarı çıktığımda Ankara baharı. İçimizde yeni bir şeyler yaşanacakmış gibi bir his. Bahar en büyük yalancı!

Bir otobüs yolculuğunda dergi okuyorum. ROLL olsa gerek. Cohen “The cloud I couldn’t shake,” diyor. “Silkeleyemediğim, dağıtamadığım bulut.” Yazıyorum hemen defterime. Topkek kırıntılarııyla yanyana kalıyor öylece. Hayat bilgisi dersinde iyi bir notla sınıfı geçmek isteyen hevesli bir öğrenci. Hayatı sığdırıveriyorum bu daha cümle olmaya ömrü yetmemiş ifadeye. Biraz ıkış tıkış oldu ama olsun, akabinde rahatlıyorum. Aferin bana!

Toronto’da bir çatı katında karlar altındaki parka bakarken yine mırıldanıyor amca. “Memleketine getirdim seni” diyorum. Pek oralı olmuyor, mırıldanmaya devam. O soğukta daha gün başlamadan birileri parkta koşuyor. Ayak izleri karda onları takip ediyor. Gittiğimin ilk haftasında hemen videokasetler kiralıyorum. Ne çok seyretmek istediğim film var! İlk seçtiklerimden birinde (listeciyim ya, var listesi) karşıma hemen o çıkıyor. Exotica. Kaybedilenler üzerine kırık ve büyülü bir hikaye. Mia Kirshner “Everybody Knows,” eşliğinde, o arkalardan gelen ud sesiyle dans ediyor bir striptiz kulübünde.

Indigo’nun kafesinde oturuyorum. Limonlu kekle kahve. Kekin içinde “poppyseed” (ne neşeli ve hoppa bir kelime! "haşhaş" bir kek için fazla oturaklı) taneleri. Anna Karenina’yı okuyorum, Anna’nın kocasının kulaklarına bakıyorum. Hakikaten büyük kulakları. “The World Needs More Canada” yazıyor duvarda. Altında da bizim amcanın adı. "Zenginlerin kanalları var fakirlerin yatak odasında diyor, geleceği görüyorum, bir cinayet diyor.

Bir sahafta elime geçiyor kitabı. The Favourite Game (En Sevilen Oyun). Okuyorum. Sevmiyorum. Sonra Suzanne'la yolculuğa çıkmadı diye ona kızıyorum. Üstten bakmalarına kızıyorum. Başka bir zaman sırf Cohen diye, üzerinde fiyakalı Cohen var diye, çatlak bir plak alıyorum. Ve işte böyle sürüyor bu akıldışı Cohen inşaatım.

Tam da biraz önce, çalışırken, bilgisayardan “Rainy Day” seçeneğini tıklıyorum, (hayat artık ne kolay di mi, bir çeşit kuru temizleme hizmeti), karşıma Cohen çıkıyor. Famous Blue Raincoat. Sonra? Sonra işte, olaylar gelişiyor....

It’s four in the evening/ The end of december
I'm writing to you now just to see if you're better

“Ben hala çözemedim bu hikayeyi” diyorum. “Ben de,” diyor, “Göğe bakalım.”
Bir tuhaf adam işte...

yay burcuna güzelleme...

2011-12-11T18:12:00.011+02:00

*womenreading.tumblr.com sitesinden

Hiçbir şeyden çekmedi şu Merkür’den çektiği kadar...

Ne zaman burçlarla ilgili konuşmaya başlasam, pozitivizm neferi Clezio bana takılır, bunun bilimsel olarak saçmalığını ispatlamaya çalışır. Tipik bir Yengeç burcu olduğundan sevimli bir inatçılık taşır itirazı. Burç köşelerini pek okumam, çoğu burçla ilgili de yüzeysel bir fikrim vardır. Fakat en az yengeç sempatikliği kadar, bir “yay burcu gerçeği” vardır benim gözümde.Ey okur, yaysız bir hayat çiçeksiz bir bahçeye benzer!

Hiç unutmam bir gün devlet dairesinde bir sırada beklerken -ki çay şıkırtılarıyla sizi hipnotize edip ruhunuzu içinizden çekip alan bir sıraydı- İşte o sırada ruhu hem daralan hem kabına sığmayan, o beklemenin içine bile bir oyun sıkıştırmaya çalıştığına tanık olduğum birine dayanamayıp sordum, “Pardon, yay burcu musunuz?” Yay burcunun o en tuhaf sorular karşısında bile gösterdiği rahatlıkla – işte bu harika bir özelliktir!- “Aaa,evet!” demişti.

Kendini bu dünyaya teslim etmeyen, yine de teslim olacak bir dünya arayışını sürdüren, bir yanıyla münzevi bir çocukluk inadını taşıyan, kafaları karışık, kendi dertleriyle meşgul, bu meşguliyettten dertli, dünyanın gidişatıyla huzursuz, sevinçleri sizi ve komşuları da içine alacak kadar genişleyebilen ve fakat sizi yarı yolda bırakacak kadar çabucak sönüveren oyunsever insanlardır yaylar.

Dünyaya istemediklerini hatırlatma durumu en çok onlarda mevcuttur. Böyle intikamların, ezici ihtirasların insanı değildirler ama içlerinde bir süperkahramanlık damarı da bulunur. Zaman zaman yerle bir olsa da şu dünyada pek çok şeye gücünün yetebileceğini düşünen bir iyimserliğe sahiptirler İyimserliğin böyle bir yanı vardır. Yeterince dirençli bir iyimser değilseniz kollarını kavuşturmuş, kıs kıs gülerek sizi seyreden koca bir dünya tarafından kendinizi sık sık alt edilmiş bulursunuz. İyimserlik zor zanaattır, bir sinekkuşu misali daha fazla kanat çırpmayı gerektirir.

“Aşırı iyimser ve maymun iştahlı halleri kontrol altına alınmalıdır.” Bunu bir yerde okumuştum, kim yazmış bilmiyorum ama yayları rahat bırakmayan hain Merkür’den şüpheleniyorum. Bana kalırsa Yay, hevesleri gitgide kuruyan bir dünyanın baş etmekte, disiplin altına almakta zorlandığı, düzene nanik yapmakta beis görmeyen bir burçtur.

Sizi dinlemedikleri olur o meşgul hallerinden; proje, perde, tatil, fellini, çocuk, erik ağacı, servis, uyku, pantolon askısı, ayva tatlısı gibi birbirinden bağımsız konular aynı anda aynı kafayı meşgul ettiğinden yoğunlaşamazlar bazen. Severler abartmaları fakat isteseler de kendilerini kandıramazlar. Bazen kafaları öyle ilginç çalışır ki “bu nasıl bir kafadır,” diye sizi hayretler içinde bırakır. “Tarkovsky” ile “oje”yi aynı cümle içinde kullanabilme yetenekleri vardır bu zatların. Dedikoduyu entelektüelleştirme konusunda üstlerine yoktur. Bir yay olan Jane Austen bunun üstadıdır. Ha bir de, yaylar konuşmazsa çatlar. Önceden de yazmıştım, alın size filmlerde çenesi durmayan Woody Allen!

Hayal kurmak bir beceri işidir. Hayal kurarken size katılanlar vardır, bir de puf diye hemen balonu söndürenler. Trapezci olmak ya da Madagaskar’a yerleşmek istediğimden bahsetsem karşımda ilk önce ellerini çırpacak birileri varsa bunlar da yaylardır. (Sağolun varolun)

Yaylar hep bir yerlere koştururlar, hep bir telaş içindedirler, hep ikinci bir hayat yaşadıklarından şüphelenirim. Fakat bu koşuşturmacanın içinde dahi oyunları, kitapları, yolculukları ve küçük maceralarıyla bana hep hayatın şenlikli bir yanını hatırlatırlar.

Bir burç yazısı yazacağım hiç aklıma gelmezdi. Siz çok yaşayın yaylar! (Merkür'ü de pek takmayın.) Nice güzel yaşlar!!!

şehirler, mevsimler, kitaplar...

2011-11-27T16:35:00.016+02:00

* Milena'ya Mektuplar'ın kapağından

Philip Roth, bir kitabı iki haftadan uzun bir sürede okursanız o kitabı tam anlamıyla okumamış sayılırsınız, diyor. (Geçmiş Zamanın Peşinde ile helalleşeyim o zaman şimdiden.) Elbette doğruluk payı var bu sözde, yine de şu kurşuni kış gününde insanı bir parça üzüyor. En az, ömrünün kitaplığındaki kitapları okumaya yetmeyeceğini bilmek kadar! Tipik bir kış ruh hali içinde olanları bilhassa...

Bazı kitapların mevsimlerinin olduğuna inanıyorum. Daha önce de sözetmiştim. Uğultulu Tepeler kasvetiyle üzerinize çöken, baştan sona içinde sert bir rüzgar esen bir kış romanıdır bana göre. Uyku Tanrısının Evi, Anna Kavan'ın diğer romanı Buz gibi size bir battaniye altına sığınma isteği veren, “üşüten” bir kitaptır. Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu’ya elim nedense hep kış günlerinde gider, bence içinde bir kış yürüyüşüne çıkabilirsiniz. Bir Kış Günü Öğleden Sonra'da kışın apansız bulutlar arasında çıkıveren güneş hikayenin merkezindedir ve okuduğumdan beri peşimdedir. Ne zaman böyle bir manzara görsem aklıma gelir. Çocukken bir ürpertiyle okuduğum, kuzeyin soluk ışığının üzerine düştüğü Karlar Kraliçesi’ni de eklemeden geçmeyeyim.

Mevsimler kadar mekanların da okunan kitapta yeri vardır. Sanırım kitabı okuduğunuz kimi mekanlarla kitap arasında kurulan o tarifsiz bağ nedeniyle. Viyana-Prag arasındaki tren yolculuğunda Milena’ya Mektuplar’ı, Toroslar’da deniz kıyısında Panait Istrati romanlarını, Şile’de yağmur altında, bir otel odasında “Bir Hüzün Güncesi”ni Toronto’da evin altındaki kahvecide Kedi Gözü’nü ve Mersin’in insafsız sıcağında asmalı çardak altında “Düğünün Bir Üyesi”ni okuduğumu hatırlıyorum. Bu kitapları istesem de o yerlerden bağımsız hatırlayamam. Aklıma bir otel odası, kahve kokusu, cırcırböceği sesi ile birlikte gelirler.

Volga kıyısı boyunca okumayı hayal ettiğim kitaplar var ama henüz o şansa eremedim.

İstanbul’un bu kasvetli havasına hangi kitap yakışır sizce?

çocukluğa teyelli çarşı hikayeleri - II

2011-11-22T00:26:00.006+02:00

*Lisbon'da bir tuhafiye

Evde Burda dergileri ve dikiş makinası tıkırtısı ile büyümüş olanlar, çocukluklarının bir döneminde kendilerini kuzenleriyle Dalton kardeşler gibi bir örnek, acayip kıyafetler içinde bulanlar bilir. Dikiş dikmek demek muhakkak bir makara, düğme, çıtçıt, iğne ihtiyacı demektir. Dikiş dikmek hep bir şeylerin bir şeylerle uyumunu bulmaya çalışmaktır. O yüzde sökülür dikilir tekrar sökülür tekrar dikilir. Dikiş dikmek bir derviş sabrı gerektirir.

O yüzden kumaşa iğnelenmiş patron kağıtları, kağıtların üzerindeki sabundan incecik çizgiler, teyeller eviçindeki çocukluk coğrafyamın önemli bir kısmını oluşturur. Kat kat açılan dikiş kutusu ve içinde çikolata gözüyle baktığımız rengarenk düğmeler biz çocukların ağzını pek sulandırırdı. Ve tabii tuhafiye gezileri...

Tuhafiye dükkanlarının üzerine tozlu bir ışık düşerdi (sahiden!) ve içerisinin dışarıdan ayrı, tuhaf bir sessizliği, kokusu, ağırlaşmış bir zamanı olurdu. O dükkanlar ayrı bir evrendi. İçinde tela, sutaşı, fisto, brit, volan kelimeleri geçen ayrı bir dil konuşulurdu. Bana sadece gidip etrafa bakınmak düşerdi. (Bir iskemlesi muhakkak ki bulunurdu.) Sanki o sıralarda dahi kendi zamanının dışında yerlerdi buralar.

Küçücük dükkanlarda her çekmecenin içinde kutular, kutuların içinde bölmeler, bölmelerin içinde düğmeler, kurdeleler, tokalar, danteller…Dükkan sahibi sanırım her şeyi bilirdi. Ona şu kadar lastik gider, buna 3 numaralı şiş gerekir, o eprime yapmaz, bu solar, o astar çeker. Onu geçtim, o binlerce küçük şeyin nerede saklandığını şıp diye bulurdu. Evet açıklıyorum, çocukluğumun azizleri bu tuhafiye sahipleri idi. Basbayağı aksi cinstendi bunlar. Bir gün kafamda aklımda tutmaya çalıştığım uzun bir liste ile bir tuhafiyecinin kapısına dayanıp “bir metre kopça” isteyince gözlüklerinin üzerinden bakmıştı ciddiyetle. O tuhaflıklar diyarında yok yok ama bir metre kopça deyince suratına tuhaf tuhaf bakıyor. Tuhaf işte!

*Granada'da bir tuhafiye vitrini

İşte bu nedendir ki gezerken zamanın dışındaki bu tuhaf yerlerle karşılaşırsam fotoğraflarını çekmeden duramam. Bu yazıyı da Granada’da gördüğüm bir tuhafiye dükkanından sonra yazmaya başladım. İçeri girip bir metre kopça var mı sorsam dedim, aynı aksi görünüşlü amca orada da duruyordu. "Hola!" demekle yetindim.

*çocukluğa teyelli çarşı hikayeleri - I

beyhude

2011-11-18T12:58:00.013+02:00

Bienalde görüp en çok sevdiğim işlerden biri bu oldu: Clara Ianni'nin "Soyut Emek" isimli işi.

Soyut emeği bir tarafa bırakalım şimdilik. Soyut sanatla genel olarak utangaç bir tanışmamız vardır. Hani çocukken misafirliğe gidip mahçupluktan oturduğun yerde ayak parmaklarını içe kıvırıp kih kih gülersin ne yapacağını bilmeden. Soyut sanatla ilişkimizi ben buna benzetiyorum. Karşısında yetersizlik, mağlubiyet, ardından başgösteren uzaklaşma ve hatta horgörü gibi karmakarışık duygularla kalabiliyoruz. O yüzden o işi görüp de en azından gülmek, ya da hakkında espri yapmak bile bana iyiniyetli bir yakınlaşma, "kur yapma" isteğini gösteriyor.

Fakat bazı işler var ki bu utangaçlığı anında silip atıyor, doğrudan size bir şey söylüyor, söylemek ne kelime adeta haykırıyor. Bu kürek de benim için öyle oldu. Ianni, Marks'ın soyut emek fikrinden yola çıkmış. Röportajında, "Üretmek adına çalışmıyoruz artık. Bir anlamda, "iş" adı altında insanların yaptıkları faaliyetler obsesif bir nevroz halini aldı. Bu anlamda kürek, bu beyhude hareketlerin de bir yansıması,*" diyor. Bu "çalışmak" meselesi, özellikle büyük şehirlerde hakikaten bir nevroz halinde. Biz çemberin içinde dönen farelere gülüyoruz ya. Eminim birileri de bize bakıp gülüyor. "Bu kadar abartacaklarını hiç düşünmemiştim," diye.

- Evet şimdi bu saatler arasında "seri bir şekilde" şu fındığı ayıklayacaksın.
- Peki.
- Önce üstten iki kez, sonra alttan iki kez vuracaksın.
- Neden?
- İşte öyle. Kural bu.
- Ama şöyle vurunca daha kolay ayıklanıyor.
- Olmaz. Yoksa herkes fındığı kafasına göre kırmaya kalkar, düzensizlik çıkar.
- Peki, bu kadar fındığı ne yapacağız?
- Onu daha sonra düşünürüz. Önemli olan çalışalım, üretelim. Çemberden çıkmayalım, saçma sapan düşüncelere sapmayalım.

Bugünlerde ne düşünsem depreme çıkıyor yolum. Sadece ben değil, çoğumuz öyleyiz. Ne boşa giden emeğimizin ne de hayatı ne kadar değiştirebileceğimizin farkında değiliz sanırım. Kolektif bir bilinç yaratamazsak da saçma tartışmaların arasında beyhude kürek çekmeye devam edeceğiz. Sadece bizim tavanımızın çöküp çökmemesi değil mesele. Hamasi vatanseverliğin de çok ötesinde...Yoksa kendi köşemizde, nevrozumuzla kucak kucağa yaşamaya devam etmekle güzelleştiremeyeceğiz burayı, buraları...

İşte bu kürek bana Türkiye'de yaşamayı hatırlattı. Bilmem o boşluğu biraz doldurabilecek miyiz?

Nadir ve Simin - Bir Ayrılık

2011-11-12T00:58:00.023+02:00

Hayatın büyük kısmı hayhuyla geçiyor. Güneşte uzanan kertenkele olmayı yeğlerim bu hayhuya. Sinema dergisindeki bir röportajında okudum. "Zamandan nefret ediyorum," diyor Woody Allen. Carson McCullers'ın deyişini hatırlatıyor. McCullers zaman için "dünyayı yöneten koca aptal" demiş When We Are Lost şiirinde.

Ashgar Farhadi'nin filmini yazmak istiyorum ne zamandır. Yazmak istenenler zaman bulamayınca insanı dürtüp duruyor. (Sürekli ağzının kamaşması ve hiç erik yiyememek gibi bir şey yani.) Sanırım Bir Ayrılık bu yıl en çok etkilendiğim filmdi. Etkilendiğim İran filmlerinde bir ortaklık var. Hepsi küçük bir hikayeden yola çıkıp yolda karşısına çıkan şeylerin cazibesine fazla kapılmadan, kendi güzelliğinden de sarhoş olmadan, sahici karakterlerle sadelikle ve incelikle meselesine odaklanıyor.

Bu film de sosyoekonomik açıdan farklı iki aile üzerinden sınıfsal çatışmalar, vicdan, kötülük, cinsiyet, inanç temalarıyla hayatın düğümlerini (ve bizi nasıl düğümlediğini) ele alıyor. Fotokopisi çekilen nüfus cüzdanlarıyla açılan film daha ilk sahneden kimliklere ve kodlara bir selam yolluyor. Bir tarafta Simin, Nadir, 11 yaşlarındaki kızları Termeh ve Nadir'in alzhimerlı babası. Diğer tarafta Nadir'in babasına bakan gündelikçi Raziye, kocası ve küçük çocukları. Simin'in başka bir dünya hayali var, kızını yurtdışında büyütmek istiyor. Nadir babasından ayrılmak istemiyor. Termeh anne babasının aralarındaki anlaşmazlıktan mutsuz, sessizce bir şeylerin yükünü taşıyor. Raziye kocasından gizli çalışıyor, bir yandan doğurmayı bekliyor. Günahlar dünyasında yaşıyor, sık sık imama başvuruyor. Küçük kız işe annesiyle birlikte geliyor, tüm çocuk merakıyla bu yeni evi keşfe çıkıyor (Mesela yüzünü buzlu camlara yapıştırıyor :)) Gündelikçi kadınlarla ev sahipleri arasında o ince gerilimi de güzel veriyor film. Her an yerle bir olmaya hazır, sırça bir güvenle tutturulmuş iki taraf.

Filmde birbirine dokunmayan hayatlar sürüyor gibi görünen iki aile bir olay sonunda kendilerini bir çıkmazın içinde buluveriyorlar. Hayat hepsini farklı bir biçimde deniyor. (İşin tuhaf yanı biz seyirciler için de geçerli bu durum. Önyargılarımızın, katman katman açılan film boyunca sınandığını görüyoruz) Termeh'in naif hayat tasavvuru da bir sınavdan geçiyor ve yalana katılmasıyla o da yetişkinlerin dünyasına adımını atıyor. Film bir orta sınıf eleştirisini de barındırıyor ama karakterlerine Haneke kadar acımasızca davranmıyor. Bu serinkanlı tutum, bu iç burkucu hikayede, Farhadi bu oyunda hepimiz suçluyuz dese de insanı neredeyse iyimserliğe sürüklüyor. (Ve insan kendini başrol oyuncusu Leila Hatami'ye hayran olmaktan alamıyor.)

İzlediğim ilk İran filmini hatırlıyorum. Mohsen Makhmalbaf'ın Gabbeh adlı filmiydi. Üzerine hikayeler işlenen bir halının serüvenini anlatıyordu. Rüya gibi bir filmdi, geniş bir ovada çekilen renk renk iplikler hatırlıyorum. Tekrar izlemek istedim o filmi. Sanki böylece bu hayhuyun ortasında bir şeyler tamamlanacakmış gibi geldi ....
Oyuna devam...

***Müzik yapan İran Kedilerini de anmadan geçmeyeyim.

"babalar hep perşembe anneler cuma olur"

2011-10-25T13:26:00.022+03:00

cuma gamzesine...

"Başımıza gelen bütün bu şeyler
Dünyada olmamaktan daha iyi"
A. Kadir

Başım sıkıştığında başvurduğum dizeler oluyor bazen. Bazen şekerli yoğurt, bazen leblebi tozu, bazen portakal kokusu. Bazen zor oluyor bir şeyler. Dün senin içini kıpır kıpır kıpırdatan bir şey ertesi gün yepyeni olayların gölgesinde anlamsız oluveriyor. Büyük acılar hayata kalın çizgiler çekiyor. Umutlu olmak bazen zor oluyor. Yine de iyi ki edebiyat var...

Bir + Bir'in son sayısında Turgut Uyar hakkında Orhan Koçak'la yapılmış uzun bir söyleşiye yer verilmiş. Uzun zamandır böyle güzel bir söyleşi okumamıştım. Koçak'ın şair hakkındaki yeni kitabı Bahisleri Yükseltmek'i almaya karar verdim. Her ne kadar son taşınmadan sonra bir süre kitap almamaya yeminli olsam da.

Dergide bir de şairin kedisine baktığı bir fotoğrafı var ki bayıldım. Fotoğraf karesinde kedi yok, sadece Turgut Uyar var. Cortazar'ın meşhur kedili fotoğrafını getirdi aklıma. İnsanın kediye bakarken çocuklaştığı o yüz ifadesini çok seviyorum.

Turgut Uyar'ı "Göğe Bakma Durağı" ile tanıdım. Annem ortaokulda öğrencilerine okuturdu, neredeyse çocukluktan aşinaydım o şiire. Ben de heveslenip bir şiir defteri tutmaya başlamıştım yazın. Defterin bir tarafına şiirler yazıyor, diğer tarafına da resimler, yapraklar yapıştırıyordum.

İstanbul'da neden bir Göğe Bakma Durağı yok bilmiyorum. (Muhtemelen şehrin tenha kalmış vakitlerinde kendiliğinden beliriveriyordur.) O durakta eminim herkes bir kere göğe bakmayı hatırlar. Belki otobüs gelir, kimse binmez, nezleli'nin aklı karışır, ne yazacağını unutur...

Turgut Uyar'la asıl "Efendimiz Acemilik" yazısıyla tanıştıktan sonra akraba oldum. Ne der şair:
"Bir taş alacaksınız. Yontmaya başlayacaksınız Şekillenmeye yüz tutmuşken atacaksınız elinizden. Bir başka taş, bir başka taş daha. Sonunda bir yığın yarım yamalak biçimler bırakacaksınız. (İşte bundan sonraki kısma bayılıyorum) Belki başkaları sever, tamamlar. Ama her taşa sarılırken gücünüz, aşkınız, korkunuz yenidir, tazedir. Başaramamak endişesinin zevkiyle çalışacaksınız...."

Ve yine aynı yazısından:
"Herkes birbirinin örneği olmayı hiç bir çağda bu kadar istemedi. Yeni Dünya'nın gerçekleşmesi yakın belki de. birörnek giyimler, birörnek şarkılar, birörnek aşklar. Uçaklar, radyolar, sinemalar, durmadan bizi benzetmeye çabalıyorlar....Bu kadar yenilenmiş bir çağın şiiri, şiirinin kelimeleri ne kadar eski bir düşündünüz mü? Hala uçağı, hala "penicilin"i, hala 70 katlı evleri, hala hesap makinelerini, asfaltları, otoları şiire rahatça yerleştiremedik. Bunları kelime olarak düşünce/duygu hayatımıza getirdikleri değişmelerle hala şiire getiremedik."

Ne tuhaftır ki bir yandan ruhumuza iyi gelen şey hala elimizde kalan portakal kokusu. Ve sadece o da değil, onu birileriyle paylaşmak. Kolektif hayattan vazgeçtik vazgeçeli her şeyi daha kendi başımıza ve daha ağır yaşıyoruz. Öte yandan öyle bir koşu var ki yetişmeye çalışırken nefesimiz kesiliyor, geçtiğimiz yerleri göremiyoruz. Göğe bakmak ise...Komik olma!

Lorca'yı saymazsam ne zamandır şiir yok hayatımda. Bu sonbahar Turgut Uyar kitaplarını dizimin dibinden ayırmamaya karar verdim. Bu sonbahar biraz göğe bakacağım...Siz de bakın. Birlikte bakalım!

Son dizeler Anneler Kaçar Gibidir şiirinden:
......
her akşam nerden baksan yine de bir eksiği doldurur
babalar geri çekilir, anneler onlara teslim olur

saçlarımı hep kestim tutacak kadar kalmasın dedim
çünkü bir başkaldırma ancak saçlarından tutulur

gölleri bölümlediler ve sonra suya gittiler çoğu
babalar hep perşembe, anneler hep cuma olur.....

çocukluğa teyelli çarşı hikayeleri - I

2011-10-12T11:43:00.006+03:00

Çarşıya çıkmak denirdi, alışveriş denmezdi pek. Bir gün önceden “sabah serinliğinde çıkalım” diye konuşulurdu. Çarşıya çıkılınca muhakkak” “parçacılar”a gidilirdi, sepetlerin içindeki çift-en tek-en kumaş parçaları bir güzel didiklenirdi. Esat’a uğranırdı. (Esat, Mersin’in ayakta kalmaya devam eden bağımsız kitapçısı: Martı Kitabevi) Esat okuduğu kitapları anlatırdı, belki bir kitap alınırdı. O zamanlarda yiyecekler toptan, giyecekler ve kitaplar tek tek alınırdı. Bir kitap alınır ve o kitap eve gelince bir süre sehpa üzerinde bekletilir, evin havasına ve evdekilerin kokusuna alışınca kitaplığa kaldırılırdı. (Evet, ruh çağırma gibi bir ritüeldi.) Ha bir de çıkmadan Esat’a çalan müziğin ne olduğunu sorup eve gidince neydi diye hatırlamaya çalışılırdı. O yıllarda kitapçı demek heves demekti, yeni bir dünyanın azıcık aralanan kapısı demekti. Esat’tan çıktığımızda annem “amma da okuyor” derdi. Ben o sıralarda kitapçıların kitapları çok sevdiğine inanırdım.

Kitapçı olmanın trapezci olmak kadar güzel olabileceğini düşündüğüm yıllardı ama gezmeyi sevdiğim için bir karavanla dolaşan gezici kitapçı olmak gibi bir fikir geliştirmiştim. Hatta bu fikrin dahiyane olduğundan adım gibi emindim.

Birtakım küçük dükkanlara girip çıktıktan sonra şehrin en modern, en dört katlı, en klimalı mağazası YKM’ye uğranırdı. Genellikle bir şey alınmaz, asansöre binilir, asansörden inilir, “ucuzluğu bekleyelim” denir, biraz serinleyip çıkılırdı. Hemen yakınındaki Haydar Usta’da dondurma yenirdi. Dondurmaların yanında bardaklarda su gelirdi. Çarşıya çıkmanın önemli bir kuralı muhakkak bildik bir yerde verilen mola olurdu. Orada bir alışveriş muhasebesi de yapılır, iç rahatlatılırdı. Bazen deniz kıyısına inilir, ahşap sandalyelerde oturulurdu. Muhakkak bir tamirciye uğranırdı, büyük ihtimalle de ayakkabı tamircisi olurdu bu. Sanırım o zamanlar Mersin’deki en çalışkan insanlar ayakkabı tamircileriydi. Ne zaman dükkana adımımızı atsak muhakkak iş yapıyor olurlardı. Sizi fark etseler de kafalarını pek kaldırmazlar, hatta sizi pek sallamazlar, size bakmazlar, siz konuşuncaya kadar da sizinle konuşmazlardı. (Eskici hikayesi geldi aklıma şimdi. Çiviler ağzına batmaz mı senin?”)

Eve varmadan kurabiye fırınına uğranıp tatlı ve tuzlu kurabiyelerden alınırdı. Tatlı olanlar yuvarlak, tuzlu olanlar çubuk şeklinde olurdu. Eve gidince hemen bir çay konurdu. Annem ayaklarını dizlerinin altına alıp ayaklarını dinlendirirdi. Kurabiyelerin yanında çay içerken muhakkak “çay gibisi yok” derdi.

Film Sayıklamaları - Bir Zamanlar Anadolu'da

2011-10-03T23:00:00.013+03:00

Filmden sonra hala kendime gelemedim. İşte zihnime üşüşenler:

-Çehov’un Bozkır adlı hikayesi. bir çocuğun gözünden kıvrıla kıvrıla giden bozkır yollarında, bir at arabasının arkasında tıngır mıngır yapılan yolculuk. Öğrencilik yıllarında Mersin’e yapılan yolculuklar. Torosları iple çekerken baka baka hayallere dalınan bozkır. Koca bozkırda yalnız kalmış ağaçlar. (Top gibi olanları da var.)

- İnsan icadı bürokrasi ve nurtopu gibi hiyerarşi. Kurgu olduğunu bile bile sadakatle bunlara inancını sürdürebilmek.

- En derin acıların bile paragraf başı yapılarak kayda alınması gerekir.Times New Roman, 12 punto. Sevgili Kafka.

- Taşra sıkıntısı (Nurdan Gürbilek yine:) Güdük kalmış, diri diri gömülen hayatlar. Bantla yapıştırılan telefon ahizesi, sırı dökülmüş ayna, gıcırdayan kapı... Eşyaya dahi sinmiş hayatsızlık.

- Yaylada gece vakitleri, havlayan köpekler, rüzgarın sesi, elektrik kesintisi. Gaz lambasında uzayan gölgeler. (Ara ki bir melek bulasın...)

- Bazen insan kendi hayatını bir filmdeymişçesine seyre dalar.

- Kadınlar. Hala nadir yaratıklar. Ya melekler ya şeytan.

- Ya kuaför ve bakkal çırakları, onlar kime diş gösterir, kime diklenir, kime emrederler? Evde bir kız kardeşleri yoksa belki de büyümeyi beklerler.

- Varsa bir kara düzen hepimiz ucundan tutuyoruz elbet. Niyetimiz iyi bile olsa.

- Bizim büyük çaresizliğimiz...

- Yine de umut var. Çocuk oyunları olduğu sürece umut var.

- Manda yoğurdu. Mühim mesele.

- İktidar. O da mühim mesele. (Sen şart dersen ben değiştirir koşul derim, böylece benim dediğim olur.)

- Ağacın altına düşüp orada çürüyen elmalardan olmamak için harcanan çaba saçma gibi görünse de suyun içinde ıslak taşların, otların arasından geçerek yapılan o küçük yolculuğa değer.

- Daha önceden bu yolculuğu yapmış tek tük birilerinin olduğunu bilmekse ayrı güzel! Onlar artık çürük elma değil, kar sularında üşümüş, çakıltaşlarını görmüş elmalar.

Bir Zamanlar Anadolu'da bir ağacın elmalarının hikayesi. Kimisi şanslı, daha çok güneş görüyor. Kimisi ömür boyu üzerinde koca bir dalın yükünü hissediyor. Kimisi koptu kopacak dalından. Fakat hepsi aynı topraktan besleniyor.

şairin evi

2011-09-20T15:07:00.038+03:00

Meyve ağaçları arasında bir ev. Yaz başında gidiyorum, dallardan salkım salkım yeni dünyalar sarkıyor. Şairin “yeni dünyalar"la çevrili evi. Nar, erik, elma, ayva, incir ağaçları. Erikler var; sert, ekşi erikler... Dayanamayıp birkaç tane koparırken bir adam geliyor. Bana kızacağını düşünüyorum ama adam gülerek elini karnına götürüyor, karnını ovuşturarak "Erikler daha olmadı, şimdi yersen miden ağrır", diyor. Bilmez miyim, ama bizde böylesi makbul.

Elimde Lorca'nın bütün şiirlerinin olduğu (çev. Erdoğan Alkan) bir antoloji var. Şiirlerinde ağustos böcekleri, kertenkeleler geziniyor. ("Timsah parmakçocuğu" diyor Lorca kertenkelelere.) Sarmaşıklar, ıtırlar, ısırganlar, kırlangıçlar, serviler, mersinler. Örümceğin gerdiği ipek yollar. Komşu mutfağın tenceresinde kaynayan portakallar. Manolyalar, tatlı güneşler, yersiz yurtsuz esintiler. Cüce yeller. Sivrisinekler. Ve Serüvenci Bir Salyangozun Yolda Rastladıkları. Salyangoz: "Patikanın bilge burjuvası".

Çingeneleri yazıyor Lorca, onların şarkılarına vuruluyor. Franco İspanya’sında "Kafalarında hayali tabancalardan oluşmuş bir garip dünya” olanlar tarafından yaka paça evlerinden çıkarılan, öldürülen Çingenelerin tarafını tutuyor. Kendisi de bir gece baskınıyla alınıp kurşuna dizilenlerden biri oluyor. İspanyol Muhafız Baladı'nda anlattığı muhafızlar tarafından:

Binmişler nalları kara
tığ gibi arap atlara
Mürekkep, mum lekeleri
parlıyor urbalarında
Ağlamayı bilmez onlar
çünkü kafataslarında
beyin yerine kurşun var
ve ruhları parlak deri.
Sırtları çıkmış, karanlıkta
Geliyor uzaklardan.
...

Yazın ailecek geldikleri bu ev, Huerta de San Vicente sadece rehber eşliğinde gezilebiliyor. Yerlerde damalı taşlar, aydınlık bir merdiven boşluğu, yeşil panjurlar. Güneşli bir ev içi. Küçük bir salonda piyanosu, yaptığı resimler. Mutfakta ocağın üzerinde sıralanmış cezveler, çömlekler. Geceleri kızkardeşleriyle evin terasında battaniyeye sarınıp Granda'nın göğünü seyrediyorlar. Gece sefalarının ve yaseminlerin kokusunu çeke çeke, şairin dediği gibi bu baygın kokuların verdiği "lirik bir baş dönmesi" eşliğinde.

Tuhaf bir şey sevdiğiniz şairin evini ziyaret etmek. Evini görmek onun karnına dokunmak gibi bir şey. Sanki az önce buraydı, kahvesini içip çıktı. Kızkardeşleriyle bahçede çektirdiği, güzel havaların tüm iyimserliğinin hissedildiği bir fotoğraf. Üst katta Lorca’nın tiyatro oyunlarının afişleri.

Küçücük odasında (Fotoğrafta ikinci katta, en soldaki pencere Lorca'nın odasına ait.)sabah güneşini görene kadar çalıştığı yazı masası, karşısında yatağı. Bu ufak yatağın üzerinde annesinin ördüğü dantel örtüyü görünce çözülüveriyorum. Herkesin anne karnına çekilircesine kıvrıldığı bir yatağı var mutlaka. Ama herkesin ömrü yettiğince bir hayatı olamıyor işte. Bu güz gününde bunları düşününce nedense içim daha çok burkuluyor. Hayatı böylesine sevenler sanki birileri tarafından hep cezalandırılıyor.

(Solda Lorca'nın "El Beso" (Öpücük) adlı resmi, 1927)

granada'da bir sabah gezintisi

2011-08-03T22:08:00.029+03:00

"Erken kalkanlar gün boyu başlarında bir hale taşırlar." Walter Benjamin

Granada yazın 40 dereceleri gören bir şehir ama havası kuru olduğundan sabahları ve akşamları serin oluyor. Sabah vakitleri, yaylalardaki o ince sabah serinliğini hatırlatıyor. Ev, Albayzin'de, bir zamanlar Mağribilerin yaşamış olduğu, Elhamra'nın bulunduğu tepenin tam karşısındaki tepeye kurulmuş dar sokaklı, beyaz evlerden oluşan bir mahallede.

Ara ara inşaat işçilerine rastlıyorum.Neredeyse siesta zamanı gibi ortalık. Issız. Selvi ağaçları bir şehre, eski binalara bu kadar mı yakışır?

Tepelere çıktıkça ElhamraSarayı görülüyor. Şehri saran bir eski zaman ruhu, büyüleyici bir yer Elhamra. Günün ışıkları en son Elhamra'nın asırlık duvarlarını terkediyor.

Bu iki teyzeyi biliyorum. Her akşamüstü köpekleriyle bizim evin önündeki çeşme başına gelip biraz soluklanıyorlar. Demek burada oturuyorlar ve sohbete sabah vaktinden başlıyorlar.

Granada'nın sokak resimleri. El Niño lakaplı bir sokak ressamı var. Belediye en sonunda duvarlara resim yapmasına izin veriyor. Granada sokakları El Niño'nun resimleriyle dolu. Resimlerinin üzerinde hep bir bulut geziniyor sanki.

Dükkanlar kapalı. Yoksa tam bir renk cümbüşüne dönüyor burası.Ve Granada'nın iki renkli çakıltaşlı sokakları.

Manastırın ortasında var bir avlu! San Jeronimo Manastırı'nın avlusu.

Manastırın ortasında var bir mermer! Din adamlarının isimlerinin kazındığı mermerlerle terrakotalar . Ve nar figürü! Adı nardan gelen Granada'nın o güzelim sembolü.

Manastırın sade mekanlarının aksine, ince ince işlenmiş ibadet mekanı. "Sizi çok sevdim, size barok diyebilir miyim?"

Kırık alınlık güvercini...

Kafe Gran Via de Colon

Gran Via de Colon'da sabah kahvesi...

Zafra Sokağı. Sokak isimlerinin çoğu Arapça'dan kalma. Bu mavi beyaz seramik buralara özgü. Yine nar tabii...

Demirlerin arkasında bir avlu. Kaçak girdiğim koca bir ahşap kapının arkasındakiler.

Ve güneş yükselmeden eve dönüş. İş başı!

neşeli kadınlar arasında - II

2011-07-27T17:53:00.003+03:00

Daha önce de yazmıştım. Neşeli Kadınlar bunlar. Bu kez Cordoba’da bir taş duvarın gölgesinde oturmuş dondurma yiyorlar. Kulaklarının arkasına çiçekli tokalarını takmışlar. Kabarık elbiselerini, eteklerini giyip sokağa çıkıyorlar. Neşeli kadınlar her yerde beni etkileri altına alıyor. İnsan güzel bir şeyle karşılaşınca gülümsemekten daha fazlasını yapmak istiyor bazen. Fotoğraflarını çekiyorum biraz çekinerek. Hemen kalkıp bana poz veriyorlar. Evet diyorum, işte neşeli kadınlar! Hayat bilgisi daha ziyade kitaplarla oluşturulmuş biri olarak gidip “neşeli kadın olmanın başlıca kuralları nelerdir?” diye sormak istiyorum. Çıngıraklı kahkaha (var öylesi) nasıl atılır? Hayata nasıl nanik yapılır? Ve neşeli kadın olmak için bir yaş haddi var mıdır? Sonra bu saftorik sorularımı kendime saklamam gerektiğine karar veriyorum (?!)

Hayatlarının bir döneminde giyinip kuşanırken “çok mu iddialı oldu, popom fazla mı çıktı (annelerden kızlarına geçen genetik bir rahatsızlıktır kanımca), yok o mu pırtladılarla canını sıkmış tüm kadınlara ithafımdır!!! İspanyollar'ın “rahat ol” anlamında kullandıkları bir laf var. Söylenişi bile insanı rahatlatmaya yetiyor. Ben de onu söyleyeyim sana ey içi içini yiyen insan! Relajate, relajate! (“Relaahate “okunuyor.) Bazen düşünüyorum da, başka dilde konuşsak daha çok rahatlatacağız gibi geliyor birbirimizi. Hem kelimeler de dinlenmiş olur biraz.

bir okuma serüveninden notlar

2011-07-16T00:58:00.033+03:00

Parklarda, çimenlerin üzerinde, bir taş duvarda kendilerinden geçmiş bir halde kitap okuyanlara hep özenirim ama bunu beceremem pek. En son bir müzede okuduğu kitaba dalmış, adeta “kitap okuyan kız” heykeline dönüşmüş biri gördüm. Karşısında biri de oturmuş onun resmini yapıyordu. Bir süre hayranlıkla onları izleyip kafamda ikisini de içine alacak bir resim hayal ettim.
Bense açık havada doğru dürüst kitap okuyamam. Bir sayfa okuyup etrafı seyre dalarım. Üzerime tatlı bir tembellik gelir. Dış dünya kolumdan çekiştirir. Çekirdek çitleyenler, kuşlar, vapurlar (vapurlar??)...
Deniz kıyısında “Bu Bir Pipo Değildir”le başlayan kitap okuma girişimlerim de hüsran doludur. zaten yol yakınken bu serüveni Proust’la sonlandırdım. Anısına kitap aralarına kaçan kumlardan bir kum havuzu yaptım.

“Fotoğrafın orta yerinde sardunyalar var, salkım çiçekleriyle birlikte, mevsimlerden yaz, beş buçukta içilen mate, dikiş makinası, terlikler, hastalıklar ve ailevi sıkıntılarla ilgili usul usul edilen sohbetler, ansızın iki iskemle arasına imzasını bırakan bir tavuk ya da kendisini adam yerine koymayan bir güvercinin peşinden koşan bir kedi. Tüm bunlar asılmış çamaşır, gök rengi kola ve çamaşır suyu, emeklilik, ödenmiş fatura, ve yağda kızarmış börek kokuyor, komşunun radyosundan duyulan tangolar, Aspirin ve piyasanın en iyi zeytinyağı olan Mutfak zeytinyağlarının reklamı, yandaki boş arsada bez topun peşinde koşan çocuklar."

(Lucas'ın Avluseverliği'nden bir bölüm)

Geçenlerde açık havada kitap okuma egzersizi yapmak adına bu kez kararlılıkla Granada’nın sakin meydanlarından birini seçip banklardan birine yerleştim. Neyse ki Cortazar, beni düşünüp kısa bölümler halinde yazmış. Lucas’ın avluseverliğini okuyup kırlangıçları seyrettim. Lucas’ın gezgin şarkılarını okuyup çeşme başında birikenlere baktım. Lucas’ın konser kırıklıklarını okuyup tepemdeki çınar ağacını seyre daldım. Yan bankta oturan iki kasketli amcadan birinin flamenko şarkıları eşliğinde Lucas'ın uzun yürüyüşlerini okudum. O sırada önümden siyah kuyruklu bir telefon geçti. En sonunda Lucas Diye Biri ile Granada’nın o nadide bankının birbirleri için yaratılmış olduklarında karar kıldım.

Cortazar’ın o tuhaf, hazmı zor ve çekici dünyası, dünyaya o çarpık bakışı…Bir yandan Lucas’ın hayatı bir yanda kedilerin aslında telefon olduğunu buluşu, konserde fazladan kulakları çıkan dinleyicileri, un havuzunda (nohut unu) yüzme teknikleri... Neruda’nın hiç Cortazar okumamayı şeftali yememekle eş tuttuğu lafını hatırladım.

Ana fikir: İyi ki edebiyat var! Yoksa dünyaya bakıp iyimserliği korumak çok olanaklı değil.

Yavru fikir : Kediler kuyruklarını salladıklarında bilin ki sizi arayan biri var! Evet, kediler gerçekten de telefon.

bir yaz gecesi rüyası

2011-06-30T14:24:00.010+03:00

özgür'e yüzlerce kırmızı balon!

Hayatın hafiflediği zamanlar var, Hayatın hafifleyip, ipeksi bir yaz elbisesine dönüştüğü zamanlar. Bu zamanlara ihtiyacımız var. Yoksa zamanla çoğalan, ayağımıza takılan, bizi ağırlaştıran yükler var.

Üniversitede iken birer küçük Sisyphos gibi hissedip öyle davranmak çok hoşumuza giderdi. Hayatın tüm taşları bize taşıtılıyormuş gibi. Biraz da filmlerden araklanan roller olsa gerek. Juliette Binoche’nin (dokunaklı bir flüt sesi eşliğinde) uzaklara bakan hüzünlü yüzü bize hepsinden anlamlı gelirdi. Hayatın anlamlı olanı hüzünlü olanıydı. Fransız aktrisleri uzaklara ne güzel bakıyorlardı.

Melankoliyle hala aramızdan su sızmaz ama hayatın hafiflediği zamanların kıymetini daha iyi biliyorum artık. Her şeye biraz daha kaygısız bakabildiğimiz zamanların. Gece esintisi, şenlik ateşini andıran şehir ışıkları, sokak çalgıcıları, yasemin kokusu, arkadaşlarla gece göğü altında yapılan sohbetler, sokaktakilerle akrabalık. Evlerle sokağın arasındaki sınırın gevşediği zamanlar. Yaz gecesinin kendisi koca bir ev gibi hepimize. Yüzümde yaz rüzgarını hissederek şehirde, yürüyüşlere çıktığımda “dünyada her şeyle baş edilebilir” duygusunu yaşıyorum bazen. Böyle aniden gelen, beni zıplatarak yürüten, azıcık da utandıran bir iyimserlik. Birazdan sokakta piyango bileti satan adam, yoldan geçen bir kadını çevirip şarkı söyleyerek dans etmeye başlayacak sanki. (Gerçi burada bunun mümkün olduğunu gördüm, Hollywood müzikallerine taş atmaya gerek yok.)

Bütün bu yazdıklarımdan sonra itiraf edeyim ki yaz mevsimi en çok didiştiğim mevsim. Sanırsınız Carson McCullers romanlarında Amerika’nın güneyinde sıcakla boğuşan kız çocuğu bendim. (Benim de kendimce mücadele anılarım var elbette.) Yine de bir yaz gecesinin şefkatli kollarını yadsıyamam. Gecenin, bir yaz gecesinin gündüze göre daha eşitleyici bir yanı varmış gibi düşünür romantik yanım. Diğer yanım öyle olmadığını bilse de sesini çıkarmaz. (Bazen göz yumar böyle. Sevinsin garip.).

Yaz geçer. Yaz gecesi rüyaları kalır. (Romantik, naparsın...)

Ve işte yazın bu ilk günlerinde doğanların hep iyimser ve üzerine yıldız tozu serpilmiş bir yanları bulunur:))

zeytin

2011-04-30T17:53:00.006+03:00

Türkiye'de kahvaltıda zeytin yendiğini söylediğimde dil sınıfındaki herkes hayrete düşüyor. İspanyolca hocası çılgın Emilia, abartılı mimikleriyle durumu kavramaya çalışıyor: Bir dakika, şimdi burada ekmek, burada zeytin, burada kahve ya da çay. Yani nasıl oluyor?" diye soruyor. "Deneyin, çok güzel oluyor," diyorum. Zeytin, Arapça kökenli pek çok ortak kelimeden biri. İspanyollar "aceituna" (aseytuna) diyor. Arapçadan geçen bazı kelimeleri -sanırım anlamlarının da etkisiyle- çok şiirsel buluyorum. İspanyolca'da da arapça kökenli azahar (portakal çiçeği), naranja (portakal ağacı), granada (nar), azafran (safran), alcantarilla (küçük köprü) kelimelerinin etkisinde kalıyorum.

Lorca Atlının Türküsü'nde "Torbamda zeytin kara" dese de burada siyah zeytinler nerede saklanıyor bilmiyorum. Daha çok yeşil zeytin görüyorum. Lokantalarda genellikle yemekten önce ikram ediliyor ya da tapa (meze) olarak yeniliyor. Minnacık yeşil zeytinler özellikle çok lezzetli. Burada tabağımdaki zeytin çekirdeklerini sayınca dehşete kapılıyorum. Yeşil zeytinler aklıma geçen yaz yazlıkta toplayıp tuzladığım zeytinleri ve anneannemde yaptığım kahvaltıları getiriyor. Zeytini çizerek değil kırarak yapardı anneannem. Mutfağında zeytin kırmak için emektar bir taş bulunurdu. (Anneanne kahvaltısı: Acı yeşil zeytinler, tulum peyniri ve yufka! Teneke sakıslara dikilmiş karanfillere bakarak yapılan...)

“Zeytin ağacının vazgeçtiği yerde Akdeniz biter” diyor bir Fransız yazar. Zeytin, bu toprakların asırlık yerlilerinden. Zeytin ağaçları hiç nazlı değil, onlara Akdeniz'in (Halikarnas Balıkçısı'nın deyimiyle Altıncı Kıta'nın) tuzlu rüzgarı ve güneşi yetiyor. İspanya'nın güneyi boydan boya zeytin ağaçlarıyla kaplı. Neredeyse tek bir boş alan bırakılmamış. Civarda yolculuk yaparken ara ara zeytinyağı fabrikalarından gelen kesif bir koku dolduruyor içeriyi. Evet, yer gök zeytin ağacı...

Lorca'nın eceli de onu bu ağaçlardan birinin altında buluyor. Gelecek hafta o zeytin ağacını ziyaret edeceğim. Ve bir kez daha Granada'nın Lorca'ya hala işliyor olduğu ayıbı düşüneceğim "anarak acı bir yeli zeytin ağaçlarında..."

paco'da kahvaltı

2011-04-23T19:35:00.007+03:00

Kahvaltı en sevdiğim öğün. “Kış şekeriyle kaplı” çocukluk günlerini düşündüğümde sadece kahvaltıları hatırlıyorum. Özellikle yatakta yavaş yavaş uyku coğrafyasını terk edip mutfaktan gelen çay (bazen kızarmış ekmek) kokusu ve çay kaşığı sesi (annenin kahvaltı öncesi keyif çayı) eşliğinde yeni bir nesneler dünyasına geçtiğim o tatlı anları. Bazı kış sabahlarında, - özellikle bir önceki gece balkonda unutulan kaskatı kesilmiş çamaşırların kar kokusu dolduruyorsa odayı- çorba olurdu. Ve kimi günlerde şekerli süt kabına doğranmış ekmekler...

Akşam vakti yapılan kahvaltılar vardı bir de. Genellikle bir rutinden kopuşu hissettirdiğinden hep severdim, hala da severim. Ya anne ile baş başa kalınan bir akşam –babalar kahvaltıyı pek sevmez-, ya da aniden çıkagelen yakın bir misafir, kuzenlerin gece yatısına kalışı... Günü bitirmiyorsun da uzatabildiğince uzatıyorsun sanki ya da o günün içinde kendine bir köşe yaratıveriyorsun. Kahvaltı; usturuplu, sınırları belli akşam yemeğine karşı küçük bir başkaldırı!

Burada kahvaltılarımı dışarıda tostada (kızarmış ekmek) ve cafe con leche (sütlü kahve) ile yapıyorum. (Sokakta oynayan çocukların eline tutuşturulan tereyağlı ekmekler gibi). Kızarmış ekmeğin üzerine sürülmüş tereyağı ile reçelle ya da zeytinyağı ve domates püresi ile. Bazı şehirlerin krosan ve kahveli pahalı (ve yine de aç bırakan) kahvaltılarını hatırlayınca minnettar kalıyorum buradaki 2 euroluk ve ekmekli kahvaltılara. Yani, yaşasın, hala kahvaltı mutluluğunu elimde tutuyorum! Churro (lokmanın top top değil de uzun olarak yapılanı diyebiliriz) da buradaki kahvaltılarda çok seviliyor, çikolata sosuna batırılarak yeniyor. Sadece churro yapan dükkanlar var. Ben churro'yu ikindi çayında yemeyi seviyorum. (Evet, çayla seviyorum ve çikolatasız.)

Evin sokağının köşesinde Paco'nun kafesi var. Paco belli ki yıllardır bu köşede. Ne zaman kafeye adımımı atsam, gösterişsiz masalarından birine otursam tuhaf bir ev hissi içinde buluyorum kendimi. Sanki yan odada uyuyormuşum da kahvaltı hazır diye kalkıp gelmişim. Kafenin müdavimleri, masalardan birbirleriyle atışıyor. Herkes birbirini tanıyor. Paco ismimi, nereden geldiğimi bilmiyor ama tanış oluyoruz. Bazen dükkanın dışında sigara içerken görüyorum onu. Selamlaşıyoruz. Fotoğrafta gördüğünüz de Paco'nun azıcık zevzek ama sempatik oğlu. Belki de oğlu değildir, bilemem. Bazı boşlukları işte böyle kafamdan tamamlıyorum. Yalan söylemiş sayılmam, değil mi?

Bir sonraki yazı (kahvaltı hakkında yazarken aklıma geldi doğrusu): Kahvaltıda zeytin yemek miiii??? Que raro!

Endülüs'te bahar

2011-03-30T20:04:00.010+03:00

Kimilerine sevinç kimilerine sıkıntı getiriyor bahar. Ben bahar herkese iyi gelir sanırdım. (Öyle olmazmış, arkadaşım Ş. söyledi.) Bu bahar bana daha çok şaşkınlık getirdi sanırım...

Ne zamandır büyük şehrin uzağında bir mevsimi karşılamamışım. Endülüs coğrafyasında bahar beni çarptı! Buraya adım attıktan sonra kendimi doğanın kucağına düşüvermiş buldum ve ondan başka bir şey de düşünmez oldum. İstanbul'da olsam şu sıralarda harıl harıl festival filmlerini çalışıyor olurdum. Burada sinema aklıma gelmiyor bile. İstanbul'a da güzel gelir bahar, etraf çiçeklenir, şenlenir ama ne zamandır bu kadar dolaysız bir tanıklık yaşamamıştım. Bana kaderimin bir oyunu mu bu? Endülüs günlerimin beni sinemanın güzide dünyasından koparıp bir portakal fetişisti yapacağını nereden bilebilirdim? (Lütfen Freudyan yorumlardan sakının!) Bu arada, unutmadan, günün talihli portakal resmi :

Endülüs İspanya'nın mağrur taşrası. Buradakiler işsizlikten, para kazanamamaktan şikayetçi. Ama Granadalılar yine de tutkuyla seviyorlar şehirlerini. Madrid derseniz yüzlerini buruşturuyorlar. Barcelona ise tam bir çılgınlık! Ama Bask bölgesinin yemeklerine bir diyecekleri yok. İspanya'nın en lezzetli yemeklerini aşçıları ile ünlü Basklar pişiriliyor! (Henüz tatmadım) Neyse, yemek meselesine daha sonraki yazılarımda gireceğim. Endülüs, Arapçayla İspanyolca'yı birarada duyabileceğiniz topraklar. Ve zeytin ağaçları, güneş, portakallar, keçilerin ayak izleriyle dolu sıradağlar, boylu boyunca uzanan kırlar, yol üzerinde karşınıza çıkan beyaz kasabalar, sizi kuşatan kokular. Bilmiyorum ki bu coğrafyadan bir Kafka çıkar mıydı? Bence çıkmazdı. Buralarda acı yok demek değil niyetim. İç savaşı ve uzunca bir diktatörlüğü yaşamış bir ülkede bunu söylemeye dilim varmaz. Hatta Lorca tam da Endülüs topraklarının şairi. Ama o bile "Ölürsem açık bırakın balkonu!" demiş. "Bir çocuğun portakal yemesini, ekin biçen orakçıları görürüm belki," demiş. Buralarda hayat size tutunuyor sanki. Burnunuza dayayıveriyor kokuları, portakalları! Hayat tam da böyle yerlerde kendini hatırlatıyor.Güneşin altında unutulmuş bir kayalıkta, kıştan çıkmış bedenini unuturcasına uzandıkça.

İşte Endülüs'te baharla gelen avare düşünceler bunlar...
Ve açılsın balkonlar!!!

* Yine de çok merak ettiğim ve Türkiye'de bir türlü bulamadığım İspanyol filmi Arı Kovanı'nın Ruhu'nu izleyeceğim ama. (O kadar da değil.) Altyazısız olsa da bir şekilde anlayacağım artık. Bu arada TV sayesinde İspanyolca dublaj hakkında epey bilgi sahibi oldum, sıklıkla Belgin Doruk filmlerini andım. Nnnadios!

yeni bir şehir ve portakalın düşündürdükleri

2011-03-01T12:47:00.003+02:00

Portakal, çocukluğumun meyvesi. Proust için madlen kurabiyelerinin kokusu ne ise benim için de portakal çiçeği kokusu odur. (Haşa, geçmiş zamanın peşinde çıkmaz benim naçizane portakal kokusundan. Ama çok güzeldir.) Evimiz portakal bahçelerinin ortasında idi. Evde uzun bir süre portakal mevsimi yaşanırdı. Neredeyse her köşede selelerin, sepetlerin, kaselerin içinde -Cezanne natürmortları gibi- portakallar bulunurdu. Sonbahardaki ekşi portakallar en sevdiklerimdi. Kışın sonuna doğru kalın kabuklu yafa portakalı çıkmaya başlardı. Evde yapılan portakal ve turunç reçeli ile bu mevsimin uzatmaları yaşanırdı.
Bu arada, portakalı elma gibi soyanlardanım. Kabukların helezonlar halinde kucağıma düşmelerinden hoşlanırdım (hala öyle) ve onları atmaya kıyamazdım. Ellerimde portakal kokusu ve yapışkan bir turunculuk kalırdı. Belki de o yüzden turuncu benim için tam bir mutluluk rengidir. Güneye yapılan yolculuklarsa biraz da güneşe, portakallara, Toroslara yani aslında çocukluğa yapılan yolculuklardır. "Solda güneş yükseliyordu Güney'e giderken."

Dün, bir kaç gün önce geldiğim bu yeni şehrin sokaklarında gezinirken portakal ağaçlarıyla karşılaştım. Muhtemelen turunçtu. Çok tanıdık bir duygu hissettim.

Hayatla başetmek herhalde hiç kolay olmazdı sunduğu küçük mutluluklar (ve portakallar) olmasa. Yabancı bir şehirde avarelikle geçirilecek güneşli bir gün, hayatın sunduğu mutluluklardan biri..Şehirde gezinirken yaprakların arasındaki portakallara vuran güneşi farketmek bir başkası. Bunun yanında yaşadığın şehirden ayrılmadan önce arkadaşının getirdiği mandalinalı kek, bir kase ayva reçelinin anısı, şenlikli bir pazar kahvaltısı, arkadaşının aldığı hırkayla yapılan yolculuk, yola çıkmadan eline geçen bir kartpostal...İşte hepsi portakala vuran güneş...

Altı ay boyunca bu şehirde, Granada'da yaşayacağım. Belli ki yalnız gelmemişim buralara:))
Güneşli ve portakallı günler herkese...

yerli filmler karnesi

2011-02-15T01:00:00.018+02:00

Karne mevsiminden ilham alıp son zamanlarda izlediğim yerli filmlere karne verdim. Pek zevkli bir işmiş doğrusu...(Ara ara bunu yapayım.) Blog sahibi olmak ne güzel şey!!! Nezleli karga ahkam kesiyor:
YILDIZLI PEKİYİ
Vavien : Yaşasın, Coen Biraderler’e kardeş geldi: Nurtopu gibi bir kara mizah!
PEKİYİ
Pandora'nın Kutusu : Yerli filmlerde bundan başka bir torun-anneanne ilişkisi işlenmiş mi bilmiyorum.Beni çok etkiledi. Onur Ünsal ile seksenlik Tsilla Chelton'un oyunculuğu sinema yazarları diliyle söylersek "göz dolduruyor." Bir de o balık-ekmek sahnesi yok mu. (Ama nolur Derya Alabora'yı başka tiplerde de görmek mümkün olsun artık.)
Mommo - Kız Kardeşim : Bir önceki blog yazısında yazdım ama yine söyleyeyim, hem film hem de buradaki küçük kız bir harika!
Yumurta : Ağır ilerliyor ama Kaplanoğlu'nun fazlasıyla ağır bulduğum filmi Meleğin Düşüşü’yle kıyaslanırsa koşuyor. İki kere izledim. İkisinde de sevdim. Portakal yaprakları, çay kaşığı şıkırtıları ve hayatın taşrası…
Bal : Duygusunu, kurgusunu bir kenara bırakalım sinematografik açıdan son zamanlarda izlediğim en etkileyici film. Benim gözümde Kıskanmak’ı da NBC’nin filmlerini de solladı. Üçleme tam anlamıyla ilham verici...Hakkında sayfalarca yazılabilir.
Sonbahar : Karadeniz, son zamanlarda filmlerde hep iç burkan hikayelerin coğrafyası oldu. Bu filmden sonra Tutunamayanlar gibi bir kitap okumuş gibi hissettim kendimi.
Uzak İhtimal : İstanbul’un görünmeyen, sessiz ama sıradışı hikayeleri. Av Mevsimi’nin karşıtı bu anlamda. Başrol oyuncusu Nadir Karabacak'ın oyunculuğu çok etkileyici. Ben en iyi oyuncu ödülünü verdim gitti.
Bornova Bornova : Bu filmin amatör ve “taze” havası çok güzel. Pek çok film sonunu iyi getiremezken (bkz:Karanlıktakiler) bu filmin sonundaki giderek genişleyen bir planla çekilmiş dingin park sahnesi beni büyüledi. Bir aile çay bahçesinde bir tarafta birileri çekirdek çitlerken birileri karanlık hesaplarla boğuşur.
İki Dil Bir Bavul : Yine İstanbul coğrafyasının dışında (hatta epey uzağında) bir film. “Tatil Kitabı” ile akraba bir film gibi geldi bana. Derdini haykırmadan anlatıyor.
Pazar - Bir Ticaret Masalı : Zaman zaman oryantalist bir havası olsa da dokunaklı. Doğu hikayesi. Rojin türküleri.

KANAAT NOTUYLA PEKİYİ
Kıskanmak : Bu da nurtopu gibi bir dönem filmi. Bir ortaçağ tablosunu andıran kareleri ve atmosferi çok etkileyici ama sonunda (Issız Adam’daki gibi) iç sese yaslanma ihtiyacı filmin senaryo konusundaki zaafını gösteriyor mirim. Öte yandan pek somurtkan...(Kendimi fularlı yorumcu gibi hissettim birden.)
Süt : İzleyiciden epey çaba isteyen bir film. Üçlemenin diğer filmlerini de izleyince ancak bir yere oturtabildim ben. Ama bir bitişi var ki...Türk sinemasında bir ilk olabilir. Öyle böyle değil. Fatih Özgüven'in dediği gibi "hazmı zor" bir film.
İYİ
Türev : Hayatın ufak gerilimleri üzerine minimal bir film. Özellikle başroldeki iki kadının oyunculuğunu çok beğendim. Gülçin Şantırcıoğlu’nda –Yumurta’da da oynuyor- bir Isabelle Huppert ruhu sezdim ben.
Başka Dilde Aşk : Bir şeyler havada kalmış sanki yine de kendini izlettiriyor.Tutuk filan ama Saadet Işıl Aksoy bence yakışıyor bu rollere.
Dilberin Sekiz Günü : Ali'nin ve Zeynep'in sekiz günlerinden daha olgunlaşmış bir sekiz gün filmi. Deprem, Tomruk, Sultan gibi eski Türk filmleri lezzetini aldım ben bu filmden.
Neşeli Hayat : Kederli bir Noel Baba portresi...Hollywood’a bu pek kısmet olmayacak sanırım.
Eyvah Eyvah : Sonunda (son birkaç yılı kastediyorum) eli yüzü düzgün bir komik film. Yine naif karakter ama olsun. Zamanla öbürü de olur.
Karanlıktakiler : Sonu fazla mı Hollywood olmuş ne? Yoksa sevdim ben bu filmin ağır melodramını. Bizim Douglas Sirk’imiz de Çağan Irmak mı şimdi?
ORTA
Ulak : içindeki birtakım temalar (zamansızlık ve yersizlik), evrensel bir hikaye anlatma çabası, Dogville sanrılarımızı hatırlatması heyecan verici de bundan birkaç film çıkar. Senaryo nereye koşuyor?? Çağan Irmak yine bir heyecanla başlayıp gerisini koyvermiş sanki.

ZEKİ AMA ÇALIŞMIYOR
Yedi Kocalı Hürmüz : Pat diye bitti film. Maya tutmamış. (aklımda hala yıllar önce İzmir fuarında Ayten Gökçer’den izlediğim Yedi Kocalı Hürmüz. Teknoloji bu açığı kapatamıyor demek ki)
Yahşi Batı : Skeçler silsilesi. Dostlar stand-up'ta görsün.
HAL VE GİDİŞAT : I-IH
Sevgilim İstanbul : Bu filmler içinde yarıda bıraktığım tek film. Nedim Gürsel’in kitabından uyarlanmış ama o da dayananamış ki dava açmış. “Bir eziyet olarak film izlettirmek” konulu tez yazdırabilir.
Son İstasyon : Ana teması “hadi kendimize acıyalım”
Gecenin Kanatları : Kötü diyaloglar, inandırıcılıktan uzak bir senaryo, karton karakterler….daha ne olsun. Altın Kestane aldı zaten.
UZAKLAŞTIRMA – (siz zahmet etmeyin, ben uzaklaşırım)
Maskeli Beşler, Minimini Dörtler, Filim Hareketler....Ve bilumum kendine hayran Sinan Çetin filmleri. Sizi Susam Sokağı’ndaki Büdü’ye havale ediyorum.

mommo / kız kardeşim

2011-01-28T01:59:00.008+02:00

Kimi filmler vardır; adını, konusunu unutsanız da size hissettirdiğini unutamazsınız.

Mommo, bu hayata kıyısından tutunmaya çalışan iki kardeşin hikayesini anlatıyor. Melodram diline yaslanmadan, sakin sakin anlatıyor. (Kemalettin Tuğcuları ve Ömercikleri hatırladım şimdi. Acıyı anlamadan onu anlatmak mümkün olmuyor sanki. Dostoyevsky'ye sormak lazım)

Filmden aklımda en çok Ayşe'nin "Abi" deyişi kalıyor. Erkan Oğur’un filmi "şefkatle" saran yorumu. Toprak yolda ilerleyen bir araba ve bisiklet... Ve kesilen saçlar…Saçın “kimsesiz” olma hali…(Bu saç meselesi çok dokunaklı geldi bana. Çünkü özellikle küçük yerlerde horlanmanın en görünür halidir bir çocuğun saçları.)

Kısacık kesilen saçlar, içeriye kıvrılan ayak parmakları, yorganın altına saklanan çocuk hıçkırıkları. Bunların hepsinin hayatta bir karşılığı var. Hayatın iç burkan adaletsizliği ve daha yolun başında yer eden gurur yaraları.

Neyse ki teselliler de var. Bir ağacın altına kurulan salıncak, tozlu köy yollarında sarsıla sarsıla ilerlediğin bisiklet gezintileri, yıldızları seyrederek uykuya dalmak, karnın ağrıdığında abinin senin için tuğla ısıtması, mis gibi ızgara köfte, dedenin şehirden getirdiği helva.

Budala kitabında Mışkin şöyle der: "Dünya bir şölen yeri...Ve bu nasıl bir şölen sofrası, bu nasıl bir yüce bayram ki çocukluğumdan beri el edildiği halde sofrada bir türlü yer alamadım?"

Mommo işte bu şölenden dışlananların filmi...Çocukluğun yaralarını hatırlatıyor.

*N.Gürbilek Mağdurun Dili adlı kitabında başlı başına acı konusunu anlatıyor.

bay samsa ile bir yolculuk hikayesi

2011-01-23T01:51:00.007+02:00

Bir haftadır Sacre Coeur’u kıyısından gören bir otel odasında kalıyorum. Dünyanın en görkemli şehirlerinden birini geziyorum. Öte yandan bavulumun içinde gördüğüm koca bir hamamböceği ile korkularımdan biriyle yüzleşiyorum. Montmartre’da bir Gregor Samsa!

Benjamin, “Paris bana alıp başımı gitme sanatını öğretti,” diyor. Paris gezgin ruhlara sonsuz yürüyüşler sunuyor. Bir geçtiğim yoldan bir daha geçmeden şehrin arka sokaklarına giriyorum. Marais’in arnavut kaldırımlı sokaklarından, göçmen mahallelerinden geçiyorum. Cazibeli bir şehir Paris. Ama kendinden olmayanı kolay kolay kabul etmiyor. Sartre’ın, Camus’nün, Nathalie Sarraute’un, Picasso’nun, Oscar Wilde’ın kaldırımlarını aşındırdıkları şehri bitkin düşene kadar yürüyorum. Tek başına yaşanılan bir güzellik bir yanıyla acıtıyor sanki. Onu birilerine anlatma ihtiyacı hissediyor insan. Geceleri Montmartre’daki otel odasına bir gün değil bir ömür yaşamış gibi bir zihinsel yükle çıkıyorum. Paris’in tüm hayaletlerini sırtlanıp gelmişim sanki. Üstelik Gregor Samsa var bavulda hala. Korku baskın çıkıyor.

Sabahları erken vakitlerde Paris sokakları evsizlere ve kestane ağaçlarına kalıyor. Bir yabancı olarak şehre en yakın olduğun saatler ince serinliğin olduğu o ıssız sabah vakitleri…Sokaklar canlandıkça ortalığa kahve ve krep kokusu yayılıyor sanki. Ve kahvaltının gerçekten de mutlulukla bir ilişkisi var şairin dediği gibi.

Paris bir çağrışımlar kenti. Filmlerden görüntülerle kuşatılmamak olanaksız gibi. Siyah beyaz zamanlardan, Herald Tribune satan Patricialar’ın ya da uçarı Antoine Doineller’in soluk aldığı kaldırımların şehri. Kaldırım kafeleri, pasajları, asırlık binaları, heykelleri, parkları ve gösterişli bulvarlarıyla Baudelaire’in başını döndüren şehir, Hemingway’e göre bir şenlik, John Berger’e göre olgun bir kadına aşık olmuş 20lerinde bir genç adam. Bana kalsa, Paris güzel olduğu kadar küstah da (ve güzelliğini koruma çabasından yorgun biraz). Yine de bu güzelliğin arkasında bir karanlık arıyor insan. Bu şenliğin dışında kalanları merak ediyor. Köprü Üstü Aşıkları gibi…

Shakespeare and Company’nin, önünden geçerken buradan kitaplar kiralayan Hemingway geliyor aklıma, “Günbatımından Önce” filminin iki akraba ruhunun buluşması geliyor. “Yabancılara hor davranmayın. Belki de kılık değiştirmiş melekler onlar,” yazıyor içerde bir duvarın üzerinde. Bir kedi kitaplardan birinin üzerinde hayallere dalıyor.

Pont des Arts’da oturup kalıyorum. Köprülerden ayaklarını sarkıtanlar, kaykay yapanlar, köprü üstünde şarap içen gruplar. Kaldırım kafelerinde yüzü sokağa dönük sandalyelerine öğle aralarında doluşan Parisli kalabalık. Notre Dame, Louvre ve günbatımında rengi saydamlaşan Seine nehri. Hepsi Paris göğünün altında, hepsinin evi olmuş Paris. Art arda turist grupları geçiyor. Bu kalabalıkta birileri Louvre’da bilet kuyruğuna girecek. Birileri Rodin’le Camille’i düşünecek. Birileri Place des Vosges’de fransız balkonlarından birinde elinde kahve fincanıyla beliren Victor Hugo’yu görecek. Birileri Lüksemburg Bahçeleri’nde kitap okuyanlara imrenecek. Birileri Parislilerin “çabasız şıklığının” ne kadar çaba gerektirdiğini merak edecek. Birileri bir restuarantta gördüğü kötü muameleyi hevesle diğer anlatılanlarla birleştirip tanıdıklarına anlatacağı a’nı kollayacak. Birileri Notre Dame’ın Kamburu’nu anacak. Birileri de menüde telaffuzu korkutmayan bir şey ısmarlayıp şehir hayallerine dalacak. Peki ya Bay Samsa?

Paris’in öpüşen çiftlerinin, Montmarte’ın düşkün kafelerinin arasında bir akşam yemeği yiyorum. Bir veda yemeği…Gece trenine binmek için, gardaki kalabalıkların arasında yol alırken dünyanın küçüldüğünü hissediyorum. Gece karanlığında ilerleyen trenleri ağırlayan bu gar dünyanın çatısı sanki!

Gece treninde ağır ağır Paris’ten uzaklaşırken Bogart’ın sözünü anımsıyorum. “We’ll always have Paris!” (Paris hep bizim olacak). Gitmesek de gelmesek de bizim…

Not: Bay Samsa'dan ancak birilerinin yardımıyla kurtuldum. (Bekledim ama Kafka'ya dönüşmedi!) Montmartre'ın rutubetli köşelerinde hayatına devam ettiğini sanıyorum.

geçmiş zaman olur ki...

2011-01-14T01:17:00.004+02:00

Dışarıda kar yağıyor. Ankara kışın son günlerini yaşıyor. Hatice elinde çay bardağı, ofisin camından dışarı bakıyor.

Hatice ile Kuğulu Park’a gidilir, simitli sohbetler edilir, uzun yürüyüşler yapılır. Hatice yürümeyi çok sever. Bir de çayı sever. Bulvarlar, sokaklar boyu yürünür; bir yerlerde çay içilir. Heyecanlara bir bahane aranır.

En heyecanlı sesiyle birşeyler anlatır ofise girer girmez. Kimi günler durgun olur. Gülüşü çabucak kırılır. Hatice ne zaman üzüntüsünü gizlemeye çalışsa bana hep annemi hatırlatır. El çabukluğu ile bulaşıkları yıkar, yanıma gelir. Onun tüm üzüntüsünü sarıvermek isterim. Bilirim o çocuk üzer Hatice’yi. Tüm gün içimden çocuğa sayıp dururum. Hatta akşam eve gider, çocuğa telefon ederim. Şaşırır sesimi duyunca. Hatice’yi kimse üzmesin isterim. Hatice yürüyüşleri sever. Üzüntüsünü gizler. Ne zaman üzüntüsünü gizlese ben hep ağlamak isterim.

Hatice karlara bakmaktan hoşlanır. Pencerenin yanında, elinde çay bardağıyla. Ne güzel değil mi, der. Bu kez mutlu. Onun mutluluğu odayı güzel bir büyü gibi sarar. Kendimi bırakırım. Hep böyle olsa şu an hiç bozulmasa derim. İçten içe kötü bir şeyler beklerim. O çocuk Hatice’yi üzer. Hatice saçlarını ortadan ikiye ayırır, kulaklarının gerisine atar. Patronları gördü mü yüzü asılır. Onların çorbalarında Hatice'nin mantarları ya çok büyük ya çok küçük kalır.

Kimi günler ofise üzgün giderim. Sana bir fal bakayım, der. “Çok çok güzel şeyler olacak” der, “üç vakte kadar”. Birinin benim adıma yalan söylemesi mi acaba beni mutlu eder? Kahve telvesindeki mutluluk eskizleri öylece kuruyup kalır.

Anlattıkça anlatır. Arada birilerine öfkelenir, patronlara kızar. Saçları kapkara ışıldar. Bu öfke hayatın hazin bir yerine oturur. Elleri hep çok çalışır. Alışkanlıkla, hamaratça. Titizlik onun ellerinde bambaşka bir hale bürünür. Marifetli bir dünyanın kapısından içeri adım atılır. O penceresiz mutfakta yenilenmiş çiçek kokuları, çay kaşığı sesi, kahvaltı mutluluğu. Hatice bana sık sık çocukluktan kalma bir sevinci hatırlatır.

Bir odada yanyana birbirine alınan kitaplar okunur. Hayatın en gerçek anlamı hep orada durur. Onu aramadan o odada solur. Dışarıda güneş karları usul usul eritir. Bir ara sorar, çay yapayım mı, der. Ona bakıp, “oluur,” derim. Aslında iyi ki varsın, demek isterim. Çocukken okuduğum bir kitabı anımsarım.

yazmak ya da yazmamak

2010-12-26T15:39:00.003+02:00

Yazmak yeraltı dünyasının kılavuzu. Tanıdığın bir boşluğu kapatmaya karşı nafile bir çaba. Bir kokunun peşine takılmak, kurabiye kokusunun, mandalina kokusunun...

Çivilenmek kendi boşluğuna.

Kazımak.

İnceltmek

Acıyacağını bile bile yek bir dil olup çürük bir dişin üzerine bastırmak.

Yazmak yalnız kalmak. Yaşamamak!

Bel ağrısı, boyun fıtığı, kireçlenme gibi istenmeyen misafirleri ağırlamak.
Belki yaşamayı belli belirsiz küçümsemek, yaşamın sunduğu meyveyi elinin tersiyle itmek, kendince bir meyve bulmaya çalışmak, onu tasarlamak, büyütmek, o meyvenin varlığına inanmak, kendin pişirip kendin yemek.

Yazmak kumdan kaleler yapmak, dünyanın karşısına çıkacağın kutlu ana hazırlanmak demek. Belki de ağır ağır delirmek.

Yazmak bir okyanusun, bir çayırın neresinden tutacağını bilememek demek. Onun kıyısında olup bir kağıda bakmak, ömrünü onu kendine saklayacağın aletleri icat etmekle geçirmek demek. Yazmak okyanusun hangi kıyıdan daha güzel göründüğünü aramak, bambaşka şeyler bulmak ve sonunda gözlerini unutmak demek.

Yazmak küçük, hissedilmeyen çivilerle tuturulduğumuzu bilmek

Yazmak, ayna karşındaki soytarı eşini aramak, yazmak kendi kendine tanıklık etmek demek.

Yazmak kağıt üzerinde soluyan bir leke demek.

Yazmak ‘onlar’la birbirimizi bağlayan görünmez ipleri çekiştirmek demek. Bir yolculukta, otobüs camında o iplerin çekiştirildiğini hissedip usulca gülümsemek demek.

Yazmak çekmecelerle yaşamak demek.

Yazmak tüm kötülükleri, içindeki ipsizleri bir bir kucaklayıp onları evcilleştirmek demek.

Korkmayınız, yazmak gayet iyi huylu bir edim!

Belediye Parkında Kafka

2010-12-01T01:56:00.009+02:00

On üç yaşımla ilgili hatırladığım tek bir anı varsa o da şudur: Belediyenin parkında kardeşimle oynuyoruz. Güzel, güneşli bir öğle havası...Parkta ikimizden başka kimse yok.. Bir süredir uzaktan park bekçisi gözünü dikmiş bize bakıyor. Ben salıncakta sallanırken yanıma gelip soruyor:

-Kaç yaşındasın sen?
-On üç.
-Görmüyor musun burada yazanı?

Hemen gösterdiği tabelaya bakıyorum. “12 yaşından büyükler oynayamaz” yazıyor. İniyorum salıncaktan. Yüzümü bir sıcaklık basıyor, yanaklarım yanmaya başlıyor. Kendimi çok kötü hissediyorum. Eğlendiğim için cezalandırılıacak kadar büyümüşüm besbelli... İlk kez bir salıncaktan kovuluyorum. Eve gidince anneme kaç yaşına kadar çocuk olunduğunu sorduğumu çok iyi hatırlıyorum. Annem “On beş” diyor tereddüt bile etmeden, sanki hep bu soruyu bekliyormuş gibi. Biraz rahatlıyorum. En azından çocukluktan kovulmuyorum. Otorite ile birebir ilk karşılaşmalarımdan biri...

Olaya bugünden bakınca ise kafamdan absürt bekçi hikayeleri yazıyorum. Aklıma Kafka geliyor. Bu bekçiden bir kitap yazabilir diye düşünüyorum. Yere gazoz kapaklarının saçıldığı, paslı demir salıncakları olan küçük bir belediye parkında sessiz suçlar işleyip, parkta yaşanan utancı bir karabasana çevirebilir, beni sonsuza kadar o parkta eğlenmeye mahkum edebilir!!! (İyi ki Kafka’yı o yaşta tanımamışım.)

Bu düşünceleri aklıma getiren de onun “Kızgın Çalı” isimli hikayesinden bir bölüm oluyor :

Sık bir çalılığa düşmüştüm ... Düşüncelerim arasında kaybolmuş rahatça dolaşıyordum, sonra birden kendime geldim! Çalılık sanki etrafımda bitmişti. Dışına çıkamıyordum, kaybolmuştum!

"Çocuğum, dedi bekçi. Yasak bir yola girmişsin ; bu korkunç çalılığa geliyorsun, sonra da şikayet ediyorsun. Ama yine de, yabani bir ormanda değilsin. Bir genel park burası. Buradan çıkacaksın… ama biraz sabretmelisin, önce sana bir yol açacak işçileri aramam gerek; ondan da önce Müdürün iznini almalıyım. "

Kafka sen neler kadirsin? İnsanın aklına böyle tuhaf tuhaf şeyler getirirsin...

Yine de ne zaman bir salıncak görsem dayanamam. Salıncakta sallanıp şarkı söylerim eski günlerdeki gibi!!!

lekesiz zihinde güneşli yolculuklar

2010-11-09T21:06:00.015+02:00

Eternal Sunshine of the Spotless Mind filmini izledim tekrar, Özgür'ün:) bir süre önce hatırlatması üzerine. ( “Lekesiz Zihnin Sonsuz Günışığı”. Sil Baştan demeye dilim varmadı.) Filmdeki kar manzaralarını görünce ister istemez karın, lekesiz zihnin temsili olduğunu düşündüm. İnsanlara anlık da olsa geçmişini unutturan ve insanı tekrar çocuk yapan bir görüntü. İnsanoğlu başka türlü (her şeyden önce daha insaflı) bir hayat kurmayı başarabilseydi sanırım bugün kar yağdığında herkes dışarıya fırlayıp bunu kutluyor olurdu. Bu şenlik çocuklara kalmazdı sadece.
Filmi izlerken yine aklıma Emily Dickinson’ın şiiri geldi:

ben hiç kimseyim!
Ben hiç kimseyim! Peki, sen kimsin?
Hiçkimse misin, yoksa?
Biz bir çiftiz, ağzını sıkı tut!
Bilirsin, sürerler adamı yabana.

Ne kadar üzücü, herhangi biri olmak,
Bir kurbağa gibi, çok sıradan,
Hayranlık duyan bir bataklığa
Adını söylemek hiç durmadan*

Hatıralarımızdan vazgeçmek istemesek de hayatta “hiç kimse” olduğumuzu hissettiğimiz o anlara da ihtiyacımız yok mu? Birisi olmanın korkularını, kaygılarını ve alışkanlıklarını, kimi zaman bizi ağırlaştıran ve daraltan o yükünü taşırken mola aldığımız anlar... Yabancı bir şehrin sokaklarını anonim biri gibi adımlarken mesela. Tanımadığımız yüzlerle karşılaştığımız; evimizi, dilimizi, işimizi arkada bıraktığımız o anların farketmesek de hayatta bizi hafifletmek için yaratılmış anlar olduğuna inanırım. Aslında birilerinin (şehir melekleri olmasın?) bize dünyada her şeyin altından kalkılır olduğunu fısıldadığı anlardır bunlar. Kendimizi seçeneksiz veya yorgun hissetmediğimiz, yeryüzünün küçük mucizelerine sırt çevirmediğimiz anlar.

(Clementine'in gücü de buradan gelir. Gölde gece yürüyüşünden, kardan, mandalinadan yani küçük mucizelerden haberdardır.)

Gezmenin de bu mucizelerden biri olduğuna inanırım. Gezmek, kar üzerinde yürümek gibi zihnin lekesiz koridorlarında dolaşmak. Bambaşka bir şehirde bambaşka bir ülkede o yeryüzü yalnızlığından korkmamak ve kendine bir evren yaratma şansını kullanmak, bir kafede isimsiz bir kalabalığa karışmak.

O yüzden hafızamızı silemiyorsak da yorgun düşünceleri savmalı, zihinde yeni bir şeylere yer açmalı bazen. Yolu uzatmalı işten eve dönerken, adsız bir sokağa dalmalı, her gün sokağın köşesinde yatan üzgün bakışlı köpeğe başka bir gözle bakmayı denemeli, ne bileyim hiç yapmadığımız bir şeyi yapmalı, alışkanlığın o yapışkan pençelerinden (Kafka’nın Prag’ı gibi) kendini kurtarıp taze bir hayat parçası yaratmalı.

Hiç kimse olabilmeli bazen. Zihnin lekelerinden azade güneşli bir yolculuğa çıkmalı.

*Şiir çevirisi : Anıl Meriçelli/Ahmet Necdet

Sonbahar Masalı

2010-10-31T23:50:00.009+02:00

Bazı şehirler belli mevsimleri çağrıştırıyor. Prag bir sonbahar şehri.

Çılgınca bir turist kalabalığının, turistik kartpostallar, kupalar, oyuncaklar satan dükkanların, bilet satıcılarının arasında kuytu bir köşe arayıp geçmişin soluğunu hissetmeye çabalamanın şehri. Alegoriler şehri. "Bir varmış bir yokmuş" şehri...

Kiremit çatıların, kararmış taşların, loş sokakların, daracık tünellerin, Moldau ırmağının ve köprülerin şehri. Güzel bir baş gibi yükselen kulelerin, bakır çalığı kubbelerin şehri.

Bir meydan kafesinde bulutlu bir öğle sonrasında oturup kalmanın şehri.
Smetana’nın içinden geçen nehrin akışını anlattığı şehir.

Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ndeki Tomas’la Tereza’nın işgal altındaki şehri...

Nazım’ın Slavia kafesinde güneşli maviliklere duyduğu özlemin şehri :
Şair, memleketten uzak,
hasretlerle delik deşik,
Eski kentte duruyordu,
meydanlıkta,yapayalnız.
Gotik bir duvar üstünde
Hanuş Usta'nın saati
onikiyi vuruyordu.
Güneşli bir güne özlem.

Kulelere bakan bir çatı katında sabah odanda ne olarak uyanacağını bilmeden yattığın, tedirgin uykuların şehri. Dehlizlerin, şatoların, uzun gölgelerin, ince yüzlü üzgün adamların şehri.

Prag, Kafka’nın kurtulmaya çalışıp kurtulamadığı “pençeleriyle onu bırakmayan küçük annesi”

Bağrında, arkadaşı olmayı en çok istediğim yazarın adımlarını taşıyan şehir. Biraz çocuksu, biraz karanlık, biraz kederli. Sonbahar gibi..

Pazar Günlerinin Çocukluğa Açılan Kapısı

2010-09-26T16:08:00.008+03:00

Memur çocuklarına

Pazar günleri bana taşrayı anımsatır. Taşra sadece küçük şehirlere, muşamba örtülü masalara, çıplak lambalı lokantalara ait değildir.* Taşra, daralan hayattır. Pazar günleri boşalan sokak gibi ıssız kalan hayat, varlığın kendini yoksun hissettiği andır.

Bir Çay mı Koysak / Varoluşçu mu Olsak?

Pazar günlerine kısaca bir çocukluk travması deyip geçebiliriz. Pazar günü benim için üzerinde bir kış ruhu gezinen orta halli bir aile evidir. Üzerlerinden bir kullanılmamışlık kokusu yayılan misafir odaları, varlığı tozlanmakla tozu alınmak arasında salınan büfeler, (Tezer Özlü’nün o hiç sevmediği) kauçuk ağaçları, cilt numarasına göre dizilmiş Hayat Ansiklopedileri, şekerlikler, küllükler, terlikler, o tektip evler ve hayatlar demektir. Ailecek sırayla yapılan banyolar, bir sobanın yanıbaşında üzerine abanılmış ev ödevleri, sürekli açık olan TV sesi, çamaşır sepeti ve odaya yayılan ütü buharıdır. Hem sürekli bir hazırlık hali hem de asılı kalan zaman, asılı kalan hayat ve onun o koca boşluğunu hissetmenin sıkıntısı demektir. “Bir çay mı koysak” lafı, bu nedenle en çok Pazar günlerine yakışır. Pazar günleri bir kaygı halidir. Bu nedenle aslında Pazartesileri, Pazar günlerinden çok daha insaflıdır.

Evlerin Işıkları Bir Bir Yanarken…

Şimdi kendi halinde bir şehirde bir duvar üzerine dizilmiş, ayaklarını sallayan kız çocuklarını gördüğümde bir şefkat duygusuyla birlikte bu pazar sıkıntısı yeniden dirilir içimde. Bir zamanlar Ankara’da yurdun iki adım ötesindeki Yüzüncü Yıl Mahallesi’nde, art arda yanan ışıklarla kışın kısalan günleri karşısında hissettiğim o tarifsiz kasvet gibi.

İyi pazarlar size….

Ben kalkıp bir çay demleyeyim en iyisi. Sartre, kusura bakma!

*Nurdan Gürbilek “Taşra Sıkıntısı” adlı yazısında bunu çok güzel anlatır. Kitap: Yer Değiştiren Gölge, Metis Yayınları

Hürriyete Doğru

2010-09-17T13:08:00.011+03:00

İyi ki doğdun Öznur!

"Gün doğmadan deniz daha bembeyazken çıkacaksın yola."

Hölderlin, "insan şiirsellikle barınır şu dünyada," demiş. Bu sözü ilk duyduğumda hemen bir yere not etmiştim. Gündelik hayatın kaba dürtüklemesinin dışındaki her önermeyi o zaman küçük bir mucizeymiş gibi karşılardım. Hala öyle aslında. Kelimelerle barınılabileceğine dair inancım da tamdı...(Hayatıma henüz çilek reçelinin girmediği yıllar...) Heves ne güzel şey!

"Seni benden ne bu kapı ne bu duvar ayıracak."

Ezginin Günlüğü'nden Hürriyete Doğru albümünü dinliyorum. Uzun zamandır dinlememiştim. Öğrencilik yıllarım geldi oturdu karşıma. (Kantinlerde asılı kalan zaman geliyor aklıma. Dali'nin sarkan saatleri!) Müzikle arama başka hiç bir şeyin girmediği günler... Öyle zamansız şarkılar ki aynı bağı tekrar kuruyorum. Tıpkı o günlerdeki gibi sözlerin ve müziğin içine yerleşiveriyorum. İçinden kayıklar geçen, bir tuz tadı bırakan şarkılar...

Toprak somun gibi kabarıyor. Acımızla sarmaş dolaş yaşıyoruz mutlu olmak varken...Yine de balıklar, ırıpların çalkantısı, yelken olup gitmek var. Kara gecenin içine sinen yağmur var. Önümüzde şarabımız. Elimiz suya değiyor, her yanımız mavi, her yanımız deli rüzgar...Gel de bu nefes alıp veren kelimelerden kendine bir barınak yapma!

Peki sorarım,

"İnsan bugün yaşamazsa ne vakit yaşayacak?

District 9 (Yasak Bölge)

2010-05-18T00:11:00.005+03:00

Uzaylı filmleri deyince aklıma klişeler geliyor. ABD'yi ziyaret eden saldırgan yaratıklar, telaş içinde Meksika'ya doğru kaçışan Amerikalılar, dünyayı kurtarmak adına yine özel hayatıyla -tam da kızının mezuniyet, doğumgünü vs. partisine gitmeye söz vermiştir- ilgili bir fedakarlık yapması gereken Başkan...
Bütün bunlar bir yana nice filmde dışarıdan geleni tehdit olarak görürüz. İşte Neill Blomkamp'ın District 9 filmi , başlı başına bir siyasetin ifadesi olan bu durumu tersyüz ediyor ve karşımıza mülteci uzaylıları çıkarıyor.

Merhaba uzaylı, maalesef dünyalıyız!

Film, 1980lerin Johannesburg’unda geçer. Sürekli bir haber spikerinin aktardığı son gelişmeleri izleriz. Olaylar belgeselmiş gibi aktarılır. Başka bir gezegenden gelen büyük bir uzay gemisi, yakıtı bitince Johannesburg semalarında asılı kalmıştır. Dünyaya sığınan uzaylılar, tel örgülerin ardında 9. Bölge denilen, barakalardan oluşan geçici bir bölgeye yerleştirilir. Bu bölgenin denetimi MNU adında özel bir şirkete devredilir. Bu şirket, zırhlı, “beyaz” araçlarıyla etrafı kolaçan edip güvenliği sağlamaya çalışırlar. Öte yandan uzaylıların elindeki silahlar iştahlarını kabartır. Gizli laboratuarlarındaki araştırmalarında devletten destek alırlar. İnsanlar, uzaylılara görünüşlerinden dolayı “karidesler” demektedir. Ya da “çöp yiyiciler”. Uzaylılar çöplerden beslenirler, kedi mamasına bayılırlar. Bir silah mafyası onların bu zaafından yararlanıp kedi maması verip karşılığında silahlarını alır. Bir süre sonra Johannesburg halkına dur durak bilmeden uzaylıların ne denli yıkıcı ve zararlı oldukları anlatılmaya başlanır. Haberlerde etrafı yakıp yıkan, vandal uzaylıları görürüz.

Bu sırada, uzaylıların başka bir bölgeye taşınması kararı alınmıştır. Söz konusu yerin bir toplama kampı olduğunu bilen uzaylılar taşınmaya yanaşmazlar. MNU’da bu işin başına torpille Wikus adında bir adam geçirilir. Başından itibaren neden böylesi saftirik bir neşe içinde olduğunu bir türlü anlayamadığımız Wikus, gayretle ve hevesle işe koyulur. Tek tek evleri gezerek bölgenin tahliyesine başlar. Bu sırada kara bir sıvıyla temas eder. Çok geçmeden bu sıvı DNA’sını etkilemeye başlar ve Wikus yavaş yavaş bir “karides” e dönüşür. Bir “karides” olmanın nasıl bir şey olduğunu da çok geçmeden hissetmeye başlayacaktır. Birden herkes Wikus’un peşine düşer. Çünkü o, bir yanıyla “düşman” diğer yanıyla da silahları kullanacak DNA’ya sahip bir kobay, bulunmaz bir nimettir artık. Bir zamanlar aynı tarafta olduğu insanlara kendini bir türlü anlatamayan Wikus çareyi 9. Bölge’deki barakasında çocuğuyla saklanan bir uzaylının, CJ’nin yanına sığınmakta bulur. Filmin belki de tek sağduyulu karakteri olan CJ, uzay gemisini hareket ettirecek sıvıyı biriktirmeye çalışmaktadır.

District 9, -ne yazık ki- gayet “dünyalı” bir hikaye anlatıyor. İşte zenofobik dünya! Zaten filmin çekildiği barakalı bölge, bir zamanlar apartheid rejiminde siyahilerin tutulduğu bölgenin ta kendisidir. Ama tabii ki bu alegori Güney Amerika'nın sınırlarını aşıyor ve her coğrafyada kendi uzaylısını buluyor.

Adsız Sansız Bir Gün

2010-05-12T14:03:00.004+03:00

Geçen gün Can Yayınları'nın Beyoğlu'ndaki yeni kitabevine gittim. Girer girmez elimdeki kitaplar ötünce çantamdaki kitabı çıkardım. Orada çalışan biri, ne zamandır elimde gezdirdiğim Adsız Sansız Bir Jude kitabını görünce konuşmaya başladı.
-Bu çok, çok güzel bir kitaptır.
-Gerçekten de öyle. İnsanın içine işliyor.
-Çılgın Kalabalıktan Uzak'ı okudunuz mu?
-Okumadım ama çok merak ediyorum, okumak istiyorum. Okuduğum ilk Thomas Hardy kitabı bu.
-Okuyun. O da müthiş bir kitap.
İşte bu küçük konuşma Hardy'nin kitabı sayesinde oldu. (Böyle küçük bir sürpriz bile adsız sansız bir günü aydınlatmaya yetiyor.) Çok sevdiğim bir kitabı birinin elinde gördüğümde ben de kendimi tutamayıp bir şeyler söylüyorum.

Jude'un ve Sue'nun bu dünyanın dışındaki varlıklarıyla biraradayım bir süredir. Jude ve Sue adeta dünyada yalnız kalmış iki tragedya kahramanı.. Jude büyük hayaller kursa da köşelerin kapıldığı dünyada adsız sansız olmaya yazgılı...Sue topluma kafa tutan ve kendi ahlakını oluşturan gördüğüm en etkileyici karakterlerden biri.
"Bir günah işlemediğini bildiğin halde yasalarla emirler bir insanı mutsuz kılıyorsa bunları gözetmenin ne yararı var?"

Son zamanlarda art arda okuduğum Kızıl Damga, Effie Briest, Bir Kadının Portesi gibi Viktoryen romanların tozlu büyüsü altındayım. Boyumdan büyük laflar da etmek istemem ama roman en çok o dönemin, ondokuzuncu yüzyılın ruhuyla örtüşen bir şeymiş gibi geliyor bana. Romanların fırından yeni çıkmış halleriyle değil üzerinden biraz zaman geçtikten, biraz toz gördükten sonra okunmasını daha anlamlı buluyorum.

Kitaplar ne tuhaf "yaratıklar"! Borges'in, cenneti koca bir kütüphane olarak hayal ettiğini öğrendiğim günden beri cennet algım da değişti zaten. (Kafamda ben de biraz ekleme yaptım tabii...Borges kadar gözü kara olmama gerek yok sanırım.)

Merak ediyorum, bir sonraki yüzyılın insanları bugün yazılanları nasıl değerlendirecekler? Geçen gün elime "Little Vampire Women" diye "yeni" bir kitap geçti. Küçük Kadınlar'ın tekrar yazılmış hali. Bu yeni versiyonda karakterler birer vampir olarak tasarlanmış.

Umarım Sue ile Jude'a dokunmazlar...

Kimsenin İran Kedilerinden Haberi Yok

2010-04-17T14:34:00.008+03:00

Çocukluğumda sahipsiz boş arsalar olurdu. Hava kararana kadar üzerinde tepindiğimiz, köpeğimizi gömdüğümüz –rahmetli bobi!-, civcivimizi gömdüğümüz, bir kirpi görüp hem korkup hem peşinden koşturduğumuz, ölen kirpiyi gömdüğümüz koca bir arsa vardı. (Evet, hemen bir aforizma yerleştiriyorum buraya, çok tutuyor ne de olsa, “her arsa bir mezarlıktır, her oyunun içinde ölüm vardır, kirpiler yalnızdır”. Oldu galiba…)
Arsanın bir ucunda eski bir fabrika vardı, geceleyin tuhaf bir hayalete dönüşürdü. Tangül geceleri fabrika çatısının kiremitleri üzerinde ölmüş dedesinin yürüdüğünü söylemişti. Ardından ben de Tangül’ün dedesini çatıda yürürken görmüştüm.
Boş bir arsa, oyunlar, hayaller (ve cenaze törenleri!) biriktiriyor işte. Meğer şehirde tozun toprağın içinde bir arsa ne kadar kıymetli bir şeymiş. Kazabileceğiniz toprak, çivi saplayabileceğiniz çamur. Bunların değerini şimdi anlıyorum. Şimdilerde boş bir arsa en iyi ihtimalle otopark demek.

Mahrem Notalar

İran Kedileri, İran’da kendi müziklerini yapmaya uğraşan gençler… Tüm sistemlerin en sabıkalı ruhları... Geleneksel ya da kabul gören müziğin dışında rap, pop, hip hop, hard-rock, indie-rock gibi farklı bir müzikle seslerini duyurmak istiyorlar. Ama şehirde onlar için hiçbir “boş arsa” yok. Yer altında, mahzenlerde, trafolarda, çatılarda, tarlalarda, metruk köşelerde, hatta bir ahırda (ineklerin hard-rock sevmediğini de öğreniriz bu vesileyle) müzik yapmaya çalışıyorlar. Polisten, ev sahiplerinden, komşulardan, ebeveynlerden, topunuzu yakaladığı yerde kesmeye hazır kimselerden kaçarak.

http://www.youtube.com/watch?v=RZNW7R7tx64&feature=related
Tahran’ın otoyollarında, inşaatlarında, sokaklarında, gece ışıkları altındaki sokaklarında türlü insan manzaralarıyla turistik olmayan bir gezinti, yer altında yapılan şarkıların yerin üstündeki karşılıkları…

Daha önce Sarhoş Atlar Zamanı, Kaplumbağalar da Uçar filmlerini izlediğim İranlı Kürt yönetmen Ghobadi, bu filmi bir belgesel gibi, insanı yüreğinden kavrayan bir sahicilikle çekmiş. Bu yıl beni en çok etkileyen film oldu.

Filmin sınırlarını İran’ın dışına taşırmak mümkün. Gençliğin kabına sığmayan enerjisi ve kendine bu enerjiye biraz tepeden bakıp onu kontrol altına alma rolü biçmiş yetişkinlik, şehirlerdeki karanlıklar ve adaletsiz hayat…

Rap grubu Hichkas, “Buraya Melekler Uğramıyor,” diyor. Filmin yürek burkan sonu, düpedüz bunu kanıtlıyor…Filmin sonunda bağıra çağıra müzik yapmanın ne demek olduğunu bir kere daha anlıyorsunuz. Siz niye bağırmak istemiyorsunuz?

http://www.youtube.com/watch?v=ACCuFrI43WE&feature=related

neşeli kadınlar arasında -I

2010-03-28T19:33:00.009+03:00

Şebnem İşigüzel “Neşeli Kadınlar Arasında” adlı denemesinde, deniz kıyısında karşılaştığı, tombullaşmış vücutlarıyla pek dertleri olmayan, yaşını aldığı halde zincir askılı mayolar, çiçekli rengarenk pantolonlar giymekte beis görmeyen, kendini bu yaş grubu için tasarlanmış sıkıcı, lacivert trikolara mahkum etmeyen “neşeli kadınlar”dan bahseder (Ramize Erer’in tabiriymiş). Bu kadınlar için “gençlikleri ne zor şartlarda geçmiş olursa olsun evlerini, gönüllerini cennete çevirmeyi bilmişlerdir,” der.

Yukardaki neşeli kadın tabiri, aklıma Toronto günlerinde otobüs duraklarında karşılaştığım, bana “sweetheart” diye hitap eden, kahkahası tüm otobüsü canlandırmaya yeten, iri küpeli siyahi kadınları getirdi. Kolay bir hayatlarının olmadığını tahmin ettiğim bu kadınlardan gelen tatlı selamla çözülür, bir kez daha “yabancıların şefkatine” inanırdım.
Bu neşenin kaynağını ise kaygısızlıkta değil, tam tersi, çeşit çeşit kaygılarla tanışıp onlara nanik yapma cesaretinde görüyorum. Etrafıma baktığımda bu cesaretimizin gitgide eksildiğini hissediyorum. Kendini, hayatını fazlasıyla ciddiye almaktan yorgun düşmüş, kaygılı, bir lavabo tıkanmasından dahi çabucak kendine hayal kırıklıkları yaratan insan toplulukları....

*Neşeli Kadınlar Arasında - II

JULIE AND JULIA (yön. Nora Ephron)
Mutfak cini Julia ile kaygılı peri Julie
Bu neşeli kadın meselesi son zamanlarda izlediğim bir filmdeki, Julia Child karakteriyle aklıma geldi. Bu filmde birbirine paralel olarak farklı dönemlerde yaşamış iki kadının hikayesi anlatılıyor. Birinde 1950li yıllarda yaşayan Julia’yı, diğerinde 2000li yıllarda yaşayan Julie’yi görüyoruz. Julia, Paris’te yaşayan bir Amerikalı. Bir yandan Fransızca’yı diğer yandan Fransız yemeklerini öğrenmeye çalışır. Sonunda da Julie’ye ilham olacak yemek kitabını yazar. Julie ise yeni evli bir genç kadın, Manhattan’da sevmediği bir ofis işinde çalışmakta, tekdüze hayatına anlam katabilecek bir uğraş aramaktadır. Bir yemek blogunda karar kılar. Bir yıl boyunca Amerikalılar’a Fransız yemeklerini sevdiren Julia Child’ın tariflerini deneyip blogunda yazacaktır.

Julia Child (Meryl Streep'in yadsınamaz katkısıyla) bizi sahici bir “neşeli kadın” olduğuna ikna ediyor. Hiç de öyle televizyonlarda gördüğümüz, elinin ölçüsü şaşmayan, üzerine sos sıçratmayan hatasız aşçılardan da değil. İnsan Julia Child’ın yemeklerle olan tutkulu ilişkisine ister istemez imreniyor. Julia Child’ın bulaşıcı neşesi, performans kaygısıyla kuşatılmış Julie’ye tam anlamıyla geçemiyor. Julie ördek doldururken bile fazlasıyla melankolik…Her an zavallı ördeğe ve hayata küsmeye hazır.

Tabii Julia, Paris’te her gün yeni bir şeyler keşfettiği bir hayatı yaşarken Julie Manhattan’da neon ışıklarla aydınlatılmış bir pizzacının üstünde karanlık bir dairede yaşıyor, gündüzleri bir ofiste sürekli çalan telefonuyla birilerini inanmadığı şeylere ikna etmeye çalışıyor. Julia, Paris’in türlü yiyeceklerini satıldığı sokak pazarlarında alışveriş yaparken Julie malzemelerini süpermarketlerin çiğ ışığının altında seçiyor. Yine de nedense Julia, bizi her yerde Julia olacağına inandırıyor. Julie de öyle...

Film biraz tuhaf sona erse de filmden çıkınca aklınızda Julia’nın şen mutfağı ve kıkırdamaları kalıyor. Julia Child'ı özlemeye başlıyor, en kısa zamanda bir "gün"e filan gidip neşeli kadınların, keklerin ve çay kaşığı şıkırtılarının arasına karışmayı hayal ediyorsunuz.

Bu arada Şebnem İşigüzel'in plajda leopar desenli pareolarını sarınan neşeli kadınlarının hikayesi de -neşesizlerin kötü bakışları altında- hep birlikte söylenen bir ABBA şarkısıyla son buluyor.

Resim: "Sahilde Koşan Kadınlar", Picasso.

"çınar, ben, ağaç ve kedi"

2010-03-28T16:20:00.002+03:00

İşte Kerem Gibi oyununda ilk kez duyduğum, bahar gibi bir Nazım şiiri. Çınarları, kedileri, ağaçları ve hayatı seven bir adamın şiiri.
İyi baharlar, çiçekli dallar!

MASALLARIN MASALI

Su başında durmuşuz
çınarla ben.
Suda suretimiz çıkıyor
çınarla benim.
Suyun şavkı vuruyor bize,
çınarla bana.

Su başında durmuşuz
çınarla ben, bir de kedi.
Suda suretimiz çıkıyor
çınarla benim bir de kedinin.
Suyun şavkı vuruyor bize
çınara, bana, bir de kediye.

Su başında durmuşuz
çınar, ben, kedi, bir de güneş.
Suda suretimiz çıkıyor
çınarın, benim, kedinin, bir de güneşin.
Suyun şavkı vuruyor bize
çınara, bana, kediye, bir de güneşe.

Su başında durmuşuz
çınar, ben, kedi, güneş, bir de ömrümüz.
Suda suretimiz çıkıyor,
çınarın, benim, kedinin, güneşin, bir de ömrümüzün.
Suyun şavkı vuruyor bize
çınara, bana, kediye, güneşe, bir de ömrümüze.

Su başında durmuşuz.
Önce kedi gidecek
kaybolacak suda sureti.
Sonra ben gideceğim
kaybolacak suda suretim.
Sonra çınar gidecek
kaybolacak suda sureti.
Sonra su gidecek
güneş kalacak,
sonra o da gidecek.

Su başında durmuşuz
çınar, ben, kedi, güneş, bir de ömrümüz.
Su serin,
çınar ulu,
ben şiir yazıyorum,
kedi uyukluyor,
güneş sıcak,
çok şükür yaşıyoruz.
Suyun şavkı vuruyor bize
çınara, bana, kediye, güneşe, bir de ömrümüze.

7 Mart 1958, Varşova - Şvider

*Resim: "Forest Patterns", Mandy Budan

Up In The Air (Aklı Havada) - "Tired of America" şarkısı eşliğinde

2010-02-27T15:23:00.010+02:00

Kimi filmler vardır, yeni bir şeyler söylüyormuş gibi yapar ve üzerini biraz kazıdığınızda altından vaaz veren bir Mel Gibson çıkar.

Issız Adam Uçakta / Kartlarım, millerim ve ben!!!

Film, uçakta –hep aynı havayolu- ya da otel odalarında –hep aynı otel- iken mutlu olan, duygusal bağ kurmaktan kaçınan bir adamı anlatıyor. Clooney, işi gereği Amerika’nın dört bir yanına uçuyor, 320 günü yolculukta geçiyor, evde olduğu diğer 40 güne de katlanıyor bir şekilde. Film boyunca onu jilet gibi takımlarının içinde, “cool” adam olarak izliyoruz. Bir uçuş gurusu olmuş adeta, havaalanında şaşkın şaşkın dolaşan kalabalıklardan çeviklikle sıyrılıyor, kartları sayesinde sorunsuzca uçaktaki rahat koltuğuna kuruluyor. (Zaten onu patlak, tekeri çıkmış ya da yamulmuş bir bavulla bu dünyada göremeyeceğimiz kesin…Bu durumlar ancak biz fanilerin başına gelir.) Filmin sonunda atılan yumrukla bile sarsılmıyor, bize Hollywood’un sağlam kalelerinden biri olduğunu gösteriyor.

Clooney’nin yaptığı iş ise insanlara işten atıldıklarını söylemek. Bu nasıl bir iş tanımıdır, böyle bir konuda uzmanlaşma gerçekten var mıdır bilemiyorum. Film boyunca kendisine işten atıldığı söylenen, pek çok insan görüyoruz. İnsan buradan bir şeyler çıkacağını umuyor. Sendikal bir hareket filan değil ama en azından bir isyan bekliyor. Ne bileyim belki de yabancılaşmasını ve yaptığı işin ne denli berbat bir şey olduğunu fark edecek ve hiç değilse biriken (aya gitmeye yetecek kadar mili varmış) milleriyle dünyayı dolaşacak diye düşünmeden edemiyor. (Evet, fazlasıyla bu filmlerden izliyorum sanırım)

Filmin ilk yarısı Clooney’nin kredi kartları, özel üyelikleri, otel kartlarıyla ördüğü dünyasını anlatıyor. Sonra yanına bir de Vera Farmiga geliyor. Onun da işi için sık sık uçtuğu ve akraba bir ruh halinde olduğu ortaya çıkıyor (Sen öyle san!) İkisinin neredeyse şehvetle birbirlerine kartlarını gösterdikleri bölüm filmin can alıcı sahnelerinden. Ancak buradan sonra film giderek daha kötü bir yola sokuyor kendini. Belki de nereye gideceğini pek bilemiyor. İki kızkardeşiyle bile fazla bir yakınlığı olmayan Clooney, Vera Farmiga’yla birlikte kızkardeşinin düğününe katılıyor. Hatta son anda vazgeçecek olan damadı ikna etme görevi bile kendisi gibi evliliğe inanmayan birine kalıyor.

Her canlı evliliği tadacak!
Film, tuhaf bir şekilde sona eriyor. Kartçılık oynadıkları, hatta Clooney’nin bir kalabalığa yaptığı önemli bir konuşmasını yarıda kesip koşa koşa yanına geldiği (çok özeniyorum, bir gün ben de böyle bir şey yapmak istiyorum) Vera Farmiga da ona sırtını dönüyor (Meğer o da mutlu mutlu yaşamıyor muymuş?) Ve bir kez daha Hollywood evlilikten başka alternatif üretemeyerek (arıyorum, arıyorum, bulamıyorum) gözümüzü kara çıkarmıyor. Filmin sahici bir ilişki kurmakla ya da modern zamanlarla bir derdi varmış gibi görünse de niyeti herkesi “evermek”. İşten çıkarılanlar da arada kaynıyor. Bir şey diyecekmiş gibi olup sonra büyüklerin sözünden çıkmaması gerektiğini düşünerek geri adım atıyor sanki yönetmen. Hem de Juno’nun yönetmeni…

Hollywood’un bu kolaycı anafikir anlayışı aklıma ister istemez yerli Issız Adamımızı getiriyor. Orada da ona alternatif üretmek için gencecik kızı apar topar evlendirip çoluk çocuğa karıştırıyoruz. Sırf Issız adama, “gördün mü bak” diyebilmek için.

Filmden çıkarılacak dersler:
- Kartallar Yüksek Uçar. Kazanan Yalnızdır. Aforizmasını yürüten kaptan
-Kriz nasıl da etkiledi hayatımızı, insanlar işten atıldı filan ama evlilik gibisi var mı??
-Kimi insanların hayatlarında koca bir boşluk var…Evlenince geçer!
Good night and good luck!

(Hıımm, aslında kabin ekibiyle arkadaşlık yapabilirdi!!! Heey, sesimi kimse duymuyor mu??)

Çıkmaz Sokak / Yalnız Çocuklar Adası - 1

2010-02-25T14:10:00.006+02:00

Mart güneşinin gezindiği çatıların altından geçer sokak. Seksek çizgilerinden, patlak topların gölgesinden, çocuk uykularından geçer

Emine sabah mahmuru, sokağın tam ortasında durur. Ayaklarının altı kiremit rengi,.,. Çıkmaz sokağın hep ortası bulunur. Emine sokağı adımlar, sabah ayazını, kömür kokusunu adımlar. Bir güvercin gelir, Emine’nin yanına sokulur.

Teneke saksılar merdivenleri avutur. Çiçekler büyür, çocuklar sokaklarda koşuşur. Kışın pencere önleri hep karlı olur. Emine evde kavga olunca kulaklarını kapatır. Yüksek sesle saymaya başlar.Televizyondaki cambaz Emine’yi yanına çağırır. Emine birden ona kadar sayar.

Yazları kadınlar kapı önlerine oturur. Kışın isli günleri bir bir yolunur. Halılar, kilimler yıkanır. Üzerinde ceylanlar ıslanır. Çıplak çocuk ayakları birbirini kovalar. Emine hep uzakta durur. Gözucuyla onlara bakar. Ceylanlarla bir tek o konuşur.

Kırık kiremit tutan çocuk elleriyle sokağın ortasına çizgiler çekilir. Bir tek çocuklar üzerinde sekebilir. Onları kimse yakalayamaz. Aldım verdim ben seni yendim. Bir gün bir oyuna hep az gelir. Çocuk sesleri çatılara yükselir.

Sokak tam ortasında kiremit rengi bir yırtık taşır. Çocuk solukları bütün gün burada saklanır. Bir tek Emine dışarda kalır. Sokağa on çocuk gülüşü yayılır. Emine’nin cebinde tam on taş birikir.

Akşam olunca sokak boşalır. Lastik çizmeler evlere incecik bacaklar taşır. Evler peçelerini indirir. Kokular sokağa karışır. Sokak uysal bir kedi gibi eşiklerin gerisinde durur. Çıkmaz sokaklar hep biraz alçakgönüllü olur.

Geceleri yapraklar kimseye görünmeden gelir Emine’nin kollarına konar. Emine dışarı çıkar. Mavi bir şal Emine’yi sarar. Gece giymiş tüm sokaklar onu birbirine fısıldar. Emine seksek çizgilerine dokunur, Onları birer birer kaldırır, kurumuş dallara, çinko borulara asar. Üzerinde yürümeye başlar. Sokak aşağıda kalır. Çiçekler, çatılar aşağıda kalır. Emine’yi kiremit rengi bir çizgi taşır. Onu kimse yakalayamaz.

Berlin'in Kanatları

2010-02-21T14:15:00.014+02:00

Der Himmel über Berlin

(Berlin Üzerinde Gökyüzü)

Berlin, trapezciler ve (sırf mürekkep lekesi için bile) insan olmayı özleyen melekler üzerine bir Wim Wenders (ve Nick Cave) masalı. O masaldan Peter Handke'in bir şiiri...

ÇOCUKLUK ŞARKISI

Çocuk daha henüz çocukken kollarını sallayarak yürürdü.
Derenin ırmak olmasını isterdi, ırmağın sel,

bir su birikintisinin de deniz olmasını.

Çocuk henüz çocukken çocuk olduğunu bilmezdi.
Herşey yaşam doluydu ve tüm yaşam birdi.

Çocuk henüz çocukken hiçbirşey hakkında fikri yoktu.

Alışkanlıkları yoktu

Bağdaş kurup otururdu, sonra koşmaya başlardı.

Saçının bir tutamı hiç yatmazdı

ve fotoğraf çektirirken poz vermezdi...

Çocuk henüz çocukken şu sorulara sıra gelmişti.
Neden ben benim de sen değilim,

Neden buradayım da orda değilim.
Zaman ne zaman başladı ve uzay nerede bitiyor.

Güneşin altındaki yaşam sadece bir rüya mı?
Gördüklerim, duyduklarım, kokladıklarım sadece dünyadan önceki dünyanın bir görüntüsü mü?

Gerçekten kötülük var mı?

Gerçekten kötü insanlar var mı?

Nasıl olur da ben olan ben olmadan önce var değildim ve nasıl olur da ben olan ben, bir zaman sonra ben olmayacağım...

Çocuk daha henüz çocukken ıspanağı, bezelyeyi, sütlacı ve karnabaharı ağzında geveleyip dururdu,

ama şimdi hepsini yiyor, üstelik mecburiyetten değil.

Çocuk henüz çocukken bir keresinde yabancı bir yatakta uyandı.
Şimdi tekrar tekrar uyanıyor.

Bütün insanlar güzel görünürdü, şimdi ise sadece bazıları.

Cenneti gözünün önüne getirebiliyordu, şimdi ise tahmin ediyor.

Hiçliği düşünmezdi, bugün ondan ürküyor.

Çocuk henüz çocukken hevesle oyun oynardı,

şimdi ise ancak yaptığı işle heyecanlanıyor.

Çocuk daha henüz çocukken elma ve ekmek yemek yeterliydi.

Bu bugün de böyle.

Dutlar ellerini doldururdu, bugün ki gibi

Taze cevizler buruşuk bir tat bırakırdı ağzında, hala bırakıyor.

Çocuk henüz çocukken bir dağın doruğuna vardığında biraz daha yükseğini arzululardı hep,

Büyük bir şehir gördüğünde daha büyüğünü isterdi, bugün de böyle bu.

Coşkuyla ağaçların dallarına tırmanırdı tepedeki kirazları toplamak için, bugün de böyle bu.

Kızarırdı yüzü yabancıların gözü üstündeyken, bugün de bu değişmedi.

Sabırsızca ilk düşen karı beklerdi,

bugün de yaptığı gibi.

Çocuk daha henüz çocukken

zıpkın gibi bir çomak fırlattı ağaca

bugün hala titrer çomak o ağaçta.

* Çeviren: Oruç Aruoba

Kış Sessizliği - Winterstilte

2010-02-18T01:49:00.005+02:00

Karın altındaki sesler

Kış sessizliğimi, Bu yıl If İstanbul’da gittiğim Kış Sessizliği ile sonlandırmayı düşünüyorum! Zaten İstanbul’da festival demek, kışın tozunu silkeleme zamanı geldi demek.

Kış Sessizliği, Alpler’de bir dağ köyünde, dört kızkardeş ve annenin ölen babanın ardından girdikleri sessiz bir yas dönemini anlatıyor. Doğrusu ne zamandır uzun sessizliklerin olduğu bir film izlememiştim. (En son izlediğim, Tayvanlı yönetmen -ismini bakmadan yazabiliyorum sonunda- Hou Hsiau-Hsien’in bir filmiydi sanırım.) Her ne kadar Almodovar enerjisiyle dolu, kıpır kıpır filmlere bayılsam da hamarat bir yönetmenin elinden çıkmış sessizlik filmlerini de çok seviyorum. O sessizliğin içinde kendime bir köşe bulup oturmak ve ardından da böyle afili laflar etmek hoşuma gidiyor. Ne yapayım.

Kış Sessizliği’nde evin içinde sessizce dini bir ritüeli yerine getirircesine çorap yamayıp, hamur açan, nakış yapan, günlük uğraşlarıyla meşgul kadınları görüyoruz. Aynı anda aynı işleri yapan kadınlar… Aynı anda yatan, yatarken bir örnek beyaz gecelikler giyen, gündüz vakti yine aynı koyu renk kıyafetlerine bürünen, saçlarını sıkı sıkı ören kadınlar. Tesbih çekip dua ederek günahlarından arınmayı diliyorlar. Filmde tam o sırada hep bir arada olan bu kadınların günah işleyecek kadar dahi özel bir hayatlarının olmadığını düşünüyorum kendi kendime. Ama neyse ki daha sonradan Alpler’de de küçük günahların olduğunu öğreniyoruz.

Yönetmen Sonja Wyss filmde, bu kadınların ritüellerinden, mırıldanılan dualarından, bir nakış üzerinde inip kalkan ellerinden sessiz bir müzik ve dans ritmi yakalıyor, bu kadınlar adeta tek bir organizma gibi hareket ediyor. Kamera ise evde altıncı bir kişi gibi geziniyor. Pencereler açıldığında içeri dolan o ince soğuğu hissediyor, odaya girip ağzından tüyler çıkaran baykuşun uğursuzluğuna inanıyoruz biz de. Evin kapısından dışarı adım atıldığı anda sonsuz bir beyazlıkla kuşatılmış dış dünya başlıyor. Anne, kabuslarında evin çevresinde dolaşan geyik adamlar görüyor. Dış dünya bir tehdit oluyor, özellikle baba otoritesinin ortadan kalkmasından sonra. Bu geyik adamlar, kız kardeşlerin sabah ayazında gizlice koştukları sevgililere dönüşüyor. İşte, ilk defa orada kendilerine ait bir "odaları" oluyor.

Karlar adeta her şeyin üstünü örtüyor, hiçbir şey apaçık yaşanamıyor bu evde. İnançların ve tabii coğrafyanın çetin şartlarıyla eve tıkılan bu genç kadınlar kendi aralarında sebepsiz kıkırdaşırken, yan yana yatarken, birbirlerinin saçlarını örerken evde gezinen örtük bir cinsellik enerjisine tanık oluyoruz. En sonunda, nakış işlerlerken iğneyi parmağına batıran ve örtüdeki “geyik”lerden birinin üzerine kanı damlayan genç kadın hamile kalıyor. Bu öğrenildiği anda, pencereler dış dünyaya kapatılıyor, üzerine kilitler vuruluyor ve mesele komşu kadın tarafından hallediliyor. Meryem Ana heykelinin tozunu suyla içince ruhun ve bedenin arınacağına inanılıyor.

Sonuç olarak sembollerle örülü bir film Winterstilte. Geyikler Hıristiyan mitolojisinde tam olarak neye karşılık geliyor bilmiyorum ama aklıma Murathan Mungan’ın "Geyikler, Lanetler" oyunundaki geyiklerin laneti geliyor.

Kar belki güzel, ve dünyaya getirdiği sessizlikte insanı etkileyen bir şey var ama güneşli bir günün ve yaz akşamlarının bize vaat ettiği çok daha fazla şey olduğu kesin.

*Alpler’de bahar vakti sevinç içinde koşturan Heidi'yi şimdi daha iyi anlıyorum.

All That Jazz - Broadway, Vivaldi ve Ölüm Meleği

2010-01-27T15:50:00.016+02:00

Müzikallerden söz ederken All That Jazz’ı yazmaya başladım ama bir türlü sonunu getiremedim. All That Jazz, tıpkı Fame (Şöhret) dizisi gibi beni etkisi altına alan başka bir gösteri dünyası filmi, başka bir seksenli yıllar güzellemesi.

All That Jazz’ın, yönetmen Bob Fosse’un hayatını anlattığı söylenir. Baş karakter Joe Gideon New Yorklu bir koreograftır. Jaws filminden tanıdığımız aktör Roy Scheider, Gideon’un nevrotik enerjisini ekrana taşımakta harikalar yaratır. (Unutulmaz film karakterleri dendiğinde aklıma gelen isimlerden biri olurdu.) All That Jazz filmi, Gideon’ın ta kendisidir aslında, biraz tepeden bakar. Broadway’in dahi çocuğudur. Ama neyse ki dahilere öfke nöbetlerini pek yakıştıran Holywood (Beethoven, Mozart, ve daha niceleri bundan nasibini alırlar. Adeta öfkesiz ve kaprissiz bir dahi düşünemeyiz. “Karizmatik” kelimesi bu ihtiyaçtan doğmuş olsa gerek.) burada elini korkak alıştırır da biz de -yanaklarını mıncıklamak isteyeceğimiz sevimlilikte biri olmasa da- daha sahici bir karakterle tanışırız.

Gideon, delirme nöbetlerine tutulmasa da hayatını adeta şişkin egosu ve libidosu yönetir. Güne başlayışı bile bir ritüeldir. İlacını alır (dexedrin), müziğini açar (Vivaldi), sigarasıyla duşa girer, göz damlasını damlatır. Ardından ellerini iki yana açıp “It’s showtime, folks” deyip güne başlar.

Gideon bir yandan yeni bir dans gösterisi hazırlamaya çalışırken bir yandan da onu gitgide sona yaklaştıran hastalık sorunlarıyla boğuşur. Ayrıca pek umut vaat etmeyen bir film üzerinde çalışır. Bu arada çevresinde eski karısı, kızı ve kız arkadaşından başka birilerini görmeyiz. Tabii bir de filmin başında sonuna kadar Gideon’a eşlik etmekte olan güzel bir ölüm meleği (Jessica Lange) vardır. Gideon, bir yandan da ona hayatını anlatır. (Ölüm meleklerinin böylesine şefkatli ve sabırlı olduklarını umuyorum.)Bir de işin içinde Gideon’un hastalığıyla paralarının derdine düşen ceketli bir kalabalık vardır: Yapımcılar. Onlar yine bizi şaşırtmazlar.

Picasso’nun resim yaparken ölmeyeceğine dair bir inanışı olduğu söylenir. İnsana “önemli” bir iş yaparken ölüm melekleri sabırla beklermiş gibi gelebilir. (Öyle olsaydı yapımcılar bu kadar dertli olmazdı herhalde.) Ama heyhat, yarım kalan bir şeyler hep olur.

Gideon’ı da ölüm, yeni bir gösteri sahneleyecekken bulur. Özellikle hastane sahnelerinde rüyalar, bilinç altı, halüsinasyonlar birbirine karışır. Bob Fosse Fellini’nin harikalar dünyasına buradan bir selam gönderir. En sonunda Gideon, “Bye Bye Life”la dans ve müzikle uğurlanır. Filmde, tüm koreografiler parmak ısırtır. Özellikle Gideon’ın havayolu şirketi temasından sürpriz bir şekilde son derece erotik bir gösteri çıkardığı Airotica dansı inanılmazdır.

All That Jazz’de, müzikal bir filmden beklenmeyen pek çok şey var. Açık kalp ameliyatı bile!

İyi uçuşlar!

Bir Korku Klasiği - "Meet me In St. Louis"

2010-01-07T04:37:00.007+02:00

Geçen gün izlediğim bir filmin ardından korku filmleriyle müzikaller arasında ince bir çizgi olduğuna karar verdim. Kimi müzikal filmler -bize hiç hissettirmeden- rahatlıkla fantastik bir korku filminin sınırlarına varabiliyor.

“Meet Me In St. Louis” filminde kalabalık Smith ailesini görürüz. Verandalı, çatı katlı, küçük Johnlar’ın evi gibi bir evde (ve pekala onlar gibi birbirlerine her akşam iyi geceler dileyebilecek bir aile atmosferinde) yaşarlar. Evin genç kızları kendi aralarında sürekli fısır fısır konuşur, kabarık kıyafetleriyle sincaplar gibi evin içinde tıpırdayıp durur, Dansa gidecek eşleri olmadığında dünya başlarına yıkılır, hep -babaya söylenmeyen- küçük bir planları olur. Baba, işi nedeniyle New York’a taşınmaları gerektiğini söylediğinde ev ahalisi kahrolur ama duruma razı olur. Herkesin bu kadar üzüldüğünü gören baba iyice düşünür taşınır. Bir geceyarısı aniden ev ahalisini yataklarından kaldırıp evin salonunda toplar ve gururla “Çocuklar, çürüyünceye kadar St. Louis’te kalacağız,” der ve herkes “St. Louis dünyanın en güzel yeri” diye neşe içinde bağrışır. İşte film, babanın bu cümlesiyle bence korku filmleri türüne adımını atar. Zaten sonu (bir tane hadi neyse de) birden fazla evlilikle biten filmlere kanımca bir miktar temkinli yaklaşmak gerekir. (Bu filmlere devam filmleri çekilmemesi de şüphe uyandırıcı. Ben bir cinayet kokusu alıyorum.)

Müzikal filmlerden bir de Karanlıkta Dans (Dancer in the Dark) vakası var ki o da başka bir uçta yer alır, “Trier biz sana ne yaptık” başlığı altında incelemek gerekir. Ayrıca, kendisi ikinci kez izlemeyeceğim filmlerin başında gelir. Hatta St. Louis'de çürümeye bile razı olabilirim. Yani sanırım öyle...Hangisi daha azap verici bilemedim aslında.

Küçük Mucizeler

2009-12-28T01:10:00.019+02:00

Hollywood’un alameti farikalarından söz edilecekse bence başta müzikal filmler gelmelidir. Bazılarında hikayeler biraz şerbetli, görüntüler fazla set işi gelebilir ama herkesin işini gücünü bırakıp sokakta dansetmeye başladığı, kırlara koşup şarkılar söylediği bir dünya temsili bile başlı başına kayda değerdir. Bu filmlerin "romantik komedi" diye tabir edilen, benim pek ısınamadığım türdekinden çok daha sahici bir iyimserlik taşıdığına inanıyorum. Danseden biri -çocukluktan bu yana- üzerimde "hipnotik" bir etki yaratmıştır. O yıllarda, Fred Astaire’in, Gene Kelly’nin ayak tıpırtılarının Amerika'daki en müthiş şey, Fame (Şöhret) dizisindeki okulun da gelmiş geçmiş en iyi okul olduğunu düşünürdüm. O okul kimbilir kaç kişiye ne hayaller kurdurmuştur? (İddia ediyorum Leroy Johnson’la dans hocasını izledikten sonra kafasına bir bandana takıp deliler gibi dans etmek isteyen bir milyon kişi bulurum!!!)

Okullarda saçlarımızdan, çorabımıza, oturuşumuzdan boy sırasına kadar hep, bedenin denetim altında tutulduğu düşünülürse kendine küçük mekanlar, başka hayatlar yaratan dansın o zamanlarda hayatımızda pek yerinin olmadığı rahatlıkla söylenebilir. Dansta; uçmak, koşmak, zıplamak, katılaşmış yetişkin bedenleri gıdıklamak vardır. Bu müzikallerde de elinizdeki şemsiyenin, bir çalı süpürgesinin bambaşka bir şeye büründüğü, enfantil bir dünyayı hatırlatma çabası, coşkuyla yaşanan ve bulaşıcı – en azından benim kayıtsız kalamadığım- bir iyimserlik vardır. O yüzden, kim ne derse desin, Gene Kelly’nin yağmur altında şemsiyesini kapatıp sokak lambalarına sarılarak şarkı söylemesi bana göre hayatın en naif, en hoş önermelerinden biridir. Debbie Reynolds, Gene Kelly ve Donald O’connor’ın birlikte kanapelerin üzerinden atlayarak söyledikleri “Good morning!” ise olabilecek en güzel günaydın’lardan biridir.

Sonra şemsiyesi ve koca çantasıyla gökten inen tuhaf mürebbiye Mary Poppins vardır. Londra'da baca temizleyicilerle Londra çatılarında, penguenlerle parklarda dansederek şarkı söyler, uçurtmalar uçurur, “Supercalifregilisticexpiedolocious” diye bir kelimenin varlığını iddia eder. Hello Dolly filminde “Put on your Sunday clothes, there's lots of world out there” (Pazar kıyafetlerini giy, dışarıda koca bir dünya var” gibi) şarkısı eşliğinde trenle, Dolly ile birlikte büyük şehir New York’a gidilir. Yolda hissedilen coşku hiç öyle akla köprü trafiğini filan getirecek, surat ekşitecek cinsten değildir, pek çok kişiyi çığlıklarla sokağa dökebilecek türdendir. New York'ta hemen herkes Dolly'yi (Barbara Streisand) tanır, kısa bir selamlaşmanın ardında dansa geçilir. Hele görkemli bir restaurantta garsonların yemekleri koşuşturdukları -tabii ki şarkılar ve danslarla- bir sahne vardır ki pek nefistir.

Ve “Let The Sunshine In” (Bırak güneş içeri girsin) diyen Hair vardır. Onun için başlı başına bir yazı yazmak gerekir. Onu izlerken de ivedilikle (yaşasın, bu kelimeyi kullandım sonunda!) ağır, yetişkin kimliğinden sıyrılarak bir yemek masasına (uzun, dikdörtgen olanlardan) çıkıp saçları savura savura "I Got Life!" diyerek dansetmek lazım gelir. Hairspray de başka bir çılgınlıktır, evlere şenlik bir filmdir -yazdıkça aklıma geliyor, bu yazı bitmeyecek- Demek ki bu saç ve şemsiye meselesi müzikallerde epey önemlidir.

Aklıma yine Singin' in the Rain’de, Gene Kelly ile Donald O’connor’ın, fazlasıyla ciddi bir adamın yanında birden perdelere filan sarınıp şarkı söyleyerek dans etmeye başlamaları geldi. (“Moses Supposes”) İkisinin halleri, benim gözümde, ciddiyetinden çatlayacak bir toplantıda dilini çıkarabilmeye eştir.

Hayattan böyle küçük mucizeler beklemeye hakkımız vardır. Ben de simitçilerin, piyango bileti ve “levanta” satan kadınların, şaşkın turistlerin, travestilerin, ıslıkla Godfather çalan adamın, sokak çocuklarının, tepelere garip oyuncaklar fırlatanların, sokaktaki neşeli kalabalıkların, her şeyi unutarak birden coşkuyla dansetmeye başladıkları bir Beyoğlu hayali kuruyorum. Hepsi tramvaya asılarak boydan boya İstiklal’i geçiyorlar, peşlerine çocukları ve kedileri takıp yokuşlardan aşağıya iniyorlar, şehir vapuruna biniyorlar.*

*Saçlarını asla kestirmiyorlar.

Uğultulu Tepeler (Wuthering Heights)

2009-12-15T11:14:00.012+02:00

"Wuthering Heights"ı yakın bir zamanda kitap kulübü vesilesiyle okudum. Bu gotik roman abidesi, ömür boyu etkisini üzerinizde taşıyacağınız romanlardan...

Baba Earnshaw, Wuthering Heights’a kimsesiz, kara yüzlü bir çocuk getirir. (Wuthering Heights, Earnshaw ailesinin yaşadığı evin ismidir.) Heathcliff’in aileye katılması aile içindeki ilişkilerin dinamiğini de değiştirir. Evin küçük kızı Catherine, Heathcliff’le iyi anlaşır, abisi Hinton ise Heathcliff'i horgörür ve bir türlü kabullenemez. İkisinin arasında gitgide büyüyen kindar öfkenin tersine Catherine’le Heathcliff iyice yakınlaşırlar. Babanın ölümüyle ev hayatı tamamen değişir. Hinton, evin efendisi olur. Heathcliff ise kendisine efendilik taslayan Hinton’a rağmen Catherine’in varlığıyla mutlu olmaktadır. Catherine tam o sıralarda komşu malikanenin kibar ve görgülü oğlu Edward Linton’la ilgilenmeye başlar.

Babanın ölümünden sonra Wuthering Heights, iyice bakımsız ve kötücül bir yer olur. Yazar, yaşayanların ruh haliyle birlikte köhneleşen evi çok güzel anlatır. Klostrofobik atmosferiyle ev adeta üzerinize üzerinize gelmeye başlar. Kitabın marifetleri anlatmakla bitmez. Kitap, tek bir öpüşme sahnesi dahi içermeden baştan sonra -ket vurulmuş- bir erotizmle yüklüdür. Mekanlar hep karakterlerle ilişkilendirilir. Gotik roman gereği kapalı kapılar, yasaklı odalar, gizli mektuplar, fırtınalar ve uğuldayan rüzgarlar eksik olmaz. Wuthering Heights civarı rüzgardan eğilmiş tek tük ağaçlardan, tekinsiz, çıplak kayalıklardan oluşurken Lintonlar'ın yaşadığı Thrushcross Grange’da sanki başka bir mevsim yaşanır, koyu gölgeli ağaçlar, çiçek tarhlarıyla bahçesi her daim bakımlıdır. Heathcliff ne kadar kaba ve tekinsizse Linton da bir o kadar ölçülü ve nazik biridir. Biri doğaya diğeri kültüre aittir. (Aslı’nın deyimiyle biri arkaik dünyaya diğeri uygarlığa ait.) Cathy bu iki aday arasından Linton’ı seçer. Ama tehlikeli olana karşı aşkı da bitmez. “Ben Heathcliff’im!” der Cathy hizmetçi Nelly'ye. Bir ara ortadan kaybolup "zengin ama öfkeli" olarak dönen Heathcliff ise Cathy'ye "Ben kendi katilimi seviyorum ama söyle, senin katilini nasıl sevebilirim?" der. Ne Heathcliff’in ne de Cathy'nin dünyasında orta halli duygulara yer yoktur.

Stephanie Meyers'ın Alacakaranlık (Twilight) kitabında adı geçtiğinden Alacakaranlık meraklıları harıl harıl bu kasvet abidesini okuyorlarmış. Tabii bu rastlantıya fazla şaşırmamak gerekir. Heathcliff, kitapta öyle anlatılır ki onun vampirler dünyasından kopup geldiğine inanmak hiç de güç değildir. Yemez içmez, geceleri mezarlıkta dolaşır, sivri dişleri ayışığında parlar. İçine işleyen şeytani kötülük, onu hem iyi bir vampir adayı hem de bir haz nesnesi yapar. Kötülük zaten kitabın neredeyse her karakterine bulaşır. Sınıfsal çatışmayı, bastırılmış cinselliği bir kenara bırakıp başlıbaşına bir kötülük manifestosu bile denebilir Wuthering Heights'a.

Kimileri kitabı okurken Heathcliff'e bayılmış. Ben ne Cathy be de Heathcliff 'e pek yakınlık duyamasam da (Şöyle diyeyim, gidip bir çorba bile içmem birlikte. Belki çok ısrar ederlerse) kitabı baştan sona hayranlıkla okudum.

Bronte kardeşler

NOTLAR:
*Wuthering Heights, Emily Bronte'nin tek romanıdır. 30 yaşında yazmış.

*Kate Bush, "Heathcliff, benim Cathy, eve dön!" diye bir şarkı bile yapmış. Buyrun ama sakın korkmayın. Gayet kitabın ruhuna uygun.
http://www.dailymotion.com/video/x6ydv_kate-bush-wuthering-heights

*Ne zamandır izlediğim en kötü edebiyat uyarlaması: Peter Kosminsky'nin yönettiği Wuthering Heights. Heathcliff'i Ralph Fiennes ve iki Catherine'i de Juliette Binoche canlandırmış. Bence bu filmi David Lynch çeksin,Catherine'i de Naomi Watts canlandırsın.

*Deniz'e katılıyorum. "Uğultulu Tepeler" ismi kitaba "Rüzgarlı Bayır"dan daha çok yakışıyor. İsmi bir kenara bırakırsak Naciye Akseki Öncül'ün çevirisi güzel bir çeviri.

Cherbourg Şemsiyeleri (Les Parapluies des Cherbourg)

2009-12-04T21:56:00.021+02:00

Cherbourg Şemsiyeleri’ni ilk kez üniversite yıllarında, Kavaklıdere Sineması’nda izlemiştim. Filmde “benzin süper mi olsun normal mi” gibi ifadelere varana kadar her repliğin şarkıyla söylenmesini çok yadırgamıştım. Filmde herkes şarkı söyleyerek konuşuyordu! Filmin ortasına geldiğimde bile, bu tuhaf durumun sona ermesine dair hala bir beklenti içindeydim. Filmden çıktığımda filmi başkalarına anlatıp epey dalgasını geçmiştim. Sonra, ne olduysa oldu, sadece o pembe-mor tri-color renklerini hatırladıkça bile içimi sızlatan, yağmurlu günlerde güzelliğini, naifliğini anmadan geçemediğim bir film oluverdi.

Filmin hikayesi sıradan bir aşk hikayesine dayanır. Geneviève, annesiyle birlikte şemsiye satarak geçindikleri küçük bir dükkanda çalışır. Guy isminde oto tamircisi bir çocuğa aşıktır. İki sevgili sık sık buluşup dansa, aynalı kafelere giderler, evlilik hayalleri kurarlar. Çok geçmeden Guy, askerlik hizmeti için iki yıllığına Cezayir’deki savaşa yollanır. Guy gittikten sonra hamile kaldığını öğrenen Geneviève, Guy'ı beklemeye kararlıdır. Annesine "onsuz yapamam, ölürüm," dese de annesi pek oralı olmaz, "insan aşktan sadece filmlerde ölür," diye karşılık verir. Geneviève, annesinin de ısrarıyla, dükkanda görür görmez ona vurulan zengin bir kuyumcuyla evlenir. Erken terhis olan Guy şehre döndüğünde, Geneviève Cherbourg’dan ayrılmıştır bile. Guy da evlenir, bir çocuğu olur. Bir benzin istasyonu işletmeye başlar. Karlı bir Noel akşamı, arabasına benzin almak için kızıyla o istasyona uğrayan Geneviève’le karşılaşır. Artık herkesin ayrı bir hayatı vardır. O sırada Michel Legrand’ın, Sezen Cumhur Önal deyişiyle “o unutulmaz melodisi” çalmaya başlar. Yarım kalmış bir aşk hikayesi de karlar altında bir benzin istasyonunda böylece son bulur.

Filmde, küçük liman kasabasının yağmurda ıslanan arnavut kaldırımlı sokaklarını, koşturan rengarenk şemsiyeli kalabalığı, yavruağzı kıyafetler içinde gencecik bir Catherine Deneuve’u ve -bir iddiaya göre- onun son gülümsemesini izlemek ve Michel Legrand şarkılarını dinlemek ayrı bir keyiftir. Herkese tavsiye edilir. Önce gülüp dalga geçmek neredeyse mecburidir. Zaten film bunun rövanşını sonradan çok güzel alır.

Aleksandra (Alexandra)

2009-11-25T00:03:00.000+02:00

Aleksander Sokurov'un Aleksandra'sını geçen yıl film festivalinde izlemiştim. Filmin bence en etkileyeci yanı savaştan bir büyükanne ile askeri kampı biraraya getirerek bahsetmesiydi.
Film, Aleksandra’nın, Çeçenistan'da bir askeri kamptaki torununu ziyaretini anlatıyor. Yolculuğun başından itibaren Aleksandra’yı bir grup askerin arasında görüyoruz. Askeri kampa varan Aleksandra, askerlerin, barakaların, tüfeklerin arasında dolaşıyor, "meraklı teyze" bakışlarıyla askerleri süzüyor. Bu komşu teyze, şüphesiz bu ortama yabancı bir varlık, bu tozlu ve kıraç araziye neredeyse bir ev hissini taşıyor, askerlere uzakta, eve dair bıraktıkları bir şeyleri hatırlatıyor. Gün boyunca canı istediği şekilde etrafta geziniyor, havadan şikayet ediyor, yorulur. Tüm askeri kuralların ve alt üst ilişkilerinin dışında bir yerde merak ettiklerini soruyor, kafasına koyduğunu yapıyor. Torunu Denis’in komutanına: “Hep bir şeyleri yıkmayı biliyorsunuz, bir şeyleri yapmayı ne zaman öğreneceksiniz?” diye söyleniyor.

Aleksandra, bir gün kamptan yakındaki bir Çeçen pazarına yürür. Tepkili Çeçen gençlerin asık yüzleriyle karşılaşır. Bu durum, bir Çeçen kadınla arkadaşlık kurup onun evine konuk olmasına engel değildir. Torunları birbiriyle savaşan bu iki kadının sohbet edip harabeye dönmüş evler arasında olağandışı bir şey yokmuşçasına yürümeleri çok dokunaklıdır.

Aleksandra ona birliği gezdiren torunuyla bir tankın içine girer. Bir savaş aracının içinde oturan yaşlı bir kadın bile yeterince tuhaftır. Denis için durum daha da karışıktır, birbirine sırtını dönmüş “asker” ve “torun” rolleri arasında gidip gelir. Gündüz kalaşnikofu tutan elleri gece, büyükannesinin uzun saçlarını örer. Bize herkesin bir büyükannesinin olduğunu hatırlatır.

Filmde havaya saçılan mermiler, dağılan gövdeler ve kargaşa görmeyiz. Hatta film boyunca tek bir silah sesi duyulmaz. Rüzgarın ve sıcağın esir aldığı, gölgesiz, yapraksız kamp ortamında toz bulutlarını, ince bir duman altında kalan barakaları, gerçeklikle rüya arasında gidip gelen askerleri görürüz. Sessizlik içinde silahların temizlendiği, diken üstünde izlenen uzun sekanslı, (hatta uzuuuuun sekanslı)bir sahne vardır ki kamp yerindeki gündelik bir olayın bile dışardan izleyene ne denli diken üstünde anlar yaşatabileceğini gösterir.

Sokurov, savaşı gerçek haliyle perdeye yansıtabilmenin olanaksızlığından söz ederek Alexandra için, “sadece insanların birbirini anlaması üzerine bir film,” demiş. Aleksandra, savaşı başka bir dilde anlatan bir film. Ağır ağır ilerleyip ağır ağır içinize işleyenlerden. Acelesi olmayan filmlerden.*

* Fatih Özgüven, Sokurov filmleri izlemek için "iki kat arasında asansörde kalmak" benzetmesini yapmış.

"çiviler ağzına batmaz mı senin?"

2009-11-23T20:54:00.001+02:00

İlköğretim yıllarının üzerinden uzun zaman geçse de zaman zaman okullarda okutulan kitapları, birtakım klişelerin tekrarlanıp tekrarlanmadığını merak ederim. Hala bayrak törenine geç kalan öğrenciler süklüm püklüm ayrı bir sıra mı oluşturur mesela? Karnede hala temizlik ve beslenme alışkanlığı notu verilir mi? Almanlar yenildiği için biz de yenilmiş sayıliyor muyuz hala? İçten içe, edebiyat gibi bir konunun bile hala birtakım yazarların "terbiyeci" yazılarına teslim edilmiş olduğunu düşünerek canım sıkılır.

O yüzden herhalde, Türkçe kitaplarından geriye içimize dokunan çok az hikaye kalır. Benim için, Refik Halit’in “Eskici” adlı hikayesi bunlardan biridir. Beş yaşındaki Hasan, yetim kalınca İstanbul’dan Mısır’daki bir akrabasının yanına gönderilir. Uzun bir yolculukla bambaşka bir yere varır. Orada bildiği dilden bambaşka bir dille karşılaşır. Bir gün eve gelen bir eskici, aşınmış ayakkabıları tamir ederken Hasan da kendini kaybederek onu seyre dalar. Bir ara dalgınlıkla “çiviler ağzına batmaz mı senin?” deyiverir. Eskici şaşırır. Aynı dilde cevap verir. Hasan sevincinden uçar, altı aydır susan çocuk dili o sırada aklına ne gelirse anlatır durur. Eskici işini ağırdan alır. Artık gitme zamanı gelince Hasan katıla katıla ağlamaya başlar. (http://sevimli.blogcu.com/eskici-refik-halit-karay/219391)

Anadil tartışmaları üzerine bir kitapla* geldi aklıma bütün bunlar. Kitapta, 1960lara kadar “Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolu” diye bir "eğitsel kol" olduğunu okudum hayretle. Bu topraklarda siyasetin dili artık fena halde ağırlaşmış ve eskimiş geliyor bana. Nedense, siyasetin göbeğinde bir yazı yazmak ve kendini anlatmak işte bu yeni dili kuramamış olmaktan dolayı zor. Karşımızdakinin anadiliyle bağını ve o bağın eksik kaldığı durumu kendi anadilimizle kurduğumuz bağı düşünerek anlamak çok da zor değil. Biraz çocuk olmak gerekiyor sadece. Beş-altı yaşlarında bir çocuk olup uzak bir ülkeye gidebilmek ve orada çocukluğun yüzlerce meraklı sorularından birini anadilinde sormanın değerini bilmek gerekiyor: "Çiviler ağzına batmaz mı senin?"

*Anadilde Eğitim ve Azınlık Hakları

Kitaptan tanıklıklar:
1944 doğumlu Fındıklılı Nurdoğan Demir:: 'O yaşımda başka bir dilin varlığını bile bilmiyordum. Lazca konuşmayacaktım da ne konuşacaktım ki? Yoksa biz, hani şu öğretmenlerimizin konuştuğu dilden mi konuşacaktık? Öğretmenler Türkçeyi bana göre çok güzel konuşuyorlardı. Açıkçası imreniyorduk. Ama o dilden bildiğimiz on kelimeyi geçmiyordu ki, nasıl olacaktı bu iş? O zamanlar bizim için 'Lazca konuşma' demek, 'Hiç konuşma' demekle eşti. İlk zamanlar adeta ağzımız kilitlenmişti. Dilsiz kalmıştık.'

Arhavili M. Recai Özgün: 'Otuzlu yıllarda okullarda Temizlik ve İntizam Kolu, Kızılay Kolu... gibi isimlerle çalışma kolları oluşturulurdu... Bunlar arasında 'Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolu' diye bir kol daha vardı. Ben dördüncü ve besinci sınıfta iken bir müddet bu kolun başkanlığını yaptığımı hatırlıyorum... Bu işi... faydalı olduğuna inanarak yapardık. Çünkü talebeler de öğretmenler de Laz kökenli idiler ve Türkçeleri meramlarını ifade edemeyecek kadar bozuktu...'

Cimcime ve Dergilerin Hayatı

2009-11-06T23:47:00.001+02:00

Virgül dergisi kapanmış. Ara ara aldığım, son zamanlarda ise almayı epey aksattığım bir dergiydi. Üzüldüm. Hatta sevip de ihmal ettiğiniz şeylere karşı hissedilen türden bir suçluluk duydum. Akrabalığım olan diğer dergileri, dergilerin kısa ömrünü düşündüm, soluğu kitapçıda aldım. Eski dergiler geldi aklıma.

İlk hatırladığım dergi, evin gizli bir köşesinde bulduğum, biriktirilmiş Hey dergileri... (Niye “gizli köşe” bilmiyorum, belki de çocukluğun yasak dolaplar, gizli çekmecelerle örülü hayal gücü...) 7-8 yaşlarında olmalıyım. Dergileri bulduğum yerde oturup kalıyorum.
Sonra Milliyet Çocuk geliyor. Şehir gazozu ne ise Milliyet Çocuk da o benim için! Bir solukta okuyorum. En çok Cimcime’yi seviyorum, ilk önce mi okusam sona mı saklasam bir türlü karar veremiyorum. Cimcime içimde yer ediyor. Ardından ergenlik yıllarının Blue Jean ve Hey Girl dergileri geliyor. Blue Jean taşra hayatına yabancı ( fazlaca "kuşe") bir dergi olsa da zaten tuhaf olan ergenlikle geçinip gidiyor işte. Çıkartmalarıyla bir boşluğu kapatıyor. Hey Girl’de ise yüz güzelleri seçiliyor, bir süre sonra burun kıvıracağımız kişilerin posterleri veriliyor. (Ergenlik, gerçekten sağ salim çıktığımıza şükredeceğimiz bir dönem!)

Üniversite yıllarında sürekli beslenen bir heves... Dergilerden pek çok şey umuluyor. 25. Kare ve Hayalet Gemi'nin hiç bir sayısı kaçırılmıyor. Limon geyik yapmayı, Express karşı olmayı öğretiyor. Harçlığımız kısıtlı ama ne yapıp edip dergilerimizi alıyoruz, okuyoruz, filmlere gidiyoruz. Bazı filmlerde (Rus filmleri dahil) sabretmeyi öğreniyoruz. (Yaşasın 25. Kare!) Dünyaya açık olmak ve iyimserlikle inanmak öğrenciliğin en güzel halleri olsa gerek. “Mürekkep bağımlıları için” Hokka, her sayıda bir nar eklenen Nar, Çalıntı, Pazartesi, Şizofrengi, Defter... Tesadüfen sahaflarda karşılaşıp heyecanlandığım Argos ve Gergedan, ciddiyetinden biraz ürktüğüm, -ceketimi ilikleyip- aldığım Birikim, boyutlarından evde yere serip üzerinde oturarak okuduğum Foll...

Yurtdışında yaşadığımda buraya dair en çok özlediğim şeylerden biri de dergilerdi. “İstediğin dergi varsa gönderelim,” derlerdi. Ne isteyeceğimi bilemezdim. Aslında, bir kitapçıda uzun uzun dergileri karıştırmayı, yeni birşeylerle karşılaşmayı, adı duyulmamış dergilerin bir araya getirdiği küçük toplulukları görüp heyecanlanmayı özlerdim. Bu dergilerin, bende naif duygular uyandırdığını söylemek çok yersiz olmaz. Bunun en büyük sorumlusu, Milliyet Çocuk’tur! Giden bir derginin ardından üzgün olmamda en büyük pay Cimcime'nin ta kendisi yani.

Hayat böyle tuhaf denklemlerle dolu...

şiir - "somewhere i have never travelled"

2009-11-02T12:17:00.001+02:00

Maç Sayısı ile ilgili yazarken aklıma en sevdiğim Woody Allen filmlerinden olan Hannah and Her Sisters ve e.e.cummings'in bir şiiri geldi. Filmde, Michael Caine'in, Barbara Hershey'e ilan-ı aşkı bu şiir aracılığıyla oluyordu. Caine, Hershey'e cummings'in bir kitabını hediye edip eve gidince bilmemkaçıncı sayfadaki şiiri okumasını istiyordu. "O şiir bana seni hatırlatıyor."

İçinden güller, şehirler, dereler geçen bir şiir...

SOMEWHERE I HAVE NEVER TRAVELLED
somewhere i have never travelled, gladly beyond
any experience, your eyes have their silence:
in your most frail gesture are things which enclose me,
or which i cannot touch because they are too near

your slightest look easily will unclose me
though i have closed myself as fingers,
you open always petal by petal myself as Spring opens
(touching skilfully, mysteriously) her first rose

or if your wish be to close me, i and
my life will shut very beautifully, suddenly,
as when the heart of this flower imagines
the snow carefully everywhere descending;

nothing which we are to perceive in this world equals
the power of your intense fragility: whose texture
compels me with the colour of its countries,
rendering death and forever with each breathing

(i do not know what it is about you that closes
and opens; only something in me understands
the voice of your eyes is deeper than all roses)
nobody, not even the rain, has such small hands

YAĞMURUN ELLERİ Çev: Barış Pirhasan (şiirin bir bölümü)
Küçücük bir bakışın
Çözer beni kolayca
Kenetlenmiş parmaklar gibi
Sımsıkı kapanmış olsun

Yaprak yaprak açtırırsın
İlk yaz nasıl açtırırsa
İlk gülünü gizem dolu
Hünerli bir dokunuşla

Hiç kimsenin yağmurun bile
Böyle küçük elleri yoktur
Bütün güllerden derin
Bir sesi var gözlerinin

Başedilmez o gergin
Kırılganlığınla senin
Her solukta sonsuzluk
Ve ölüm...

Maç Sayısı (Match Point) - Raskolnikov Londra'da

2009-10-30T00:41:00.004+02:00

Woody Allen, filmlerinde karakterlerini konuşturur da konuşturur. (Woody Yay Burcu insanı! Filmlerinde de bıdır bıdır konuşur.) Bu nevrotik karakterler ya terapistlerine dertlenirler, ya da New York sokaklarında, müzelerde, sergilerde, büyük kanvas tabloların önünde, akşam yemeklerinde, kokteyllerde konuşurlar habire. Kimilerine bu lafazanlık fenalık getirir. Oysa tipik nevrotik şehirli insanın kendini fazlaca önemsemesi, kendini anlatma derdidir işte bunlar. Woody’in karakterlerini kırda bayırda filan göremeyiz, fantezi olsun diye bir piknik yaptıkları bile vaki değildir. Hatta neredeyse New York dışına adım atmazlar. (Atınca da Annie Hall’deki Alvy gibi sudan çıkmış balığa dönerler. Alvy araba kullanmaz. Sevgilisi Annie'ye de, “Tek kültürel avantajın kırmızı ışıkta sağa dönmek olduğu bir şehirde yaşamak istemiyorum,” der)

New York, Woody Allen’ın habitatıdır. Karakterlerinin mutsuzlukları aklıma hep Dostoyevsky’nin ettiği bir sözü getirir: “İnsan mutsuzluğunun nedeni mutlu olduğunun farkında olmayışındandır.”

Zaten Woody Allen’ın da Dostoyevsky ile bir gönül bağı vardır. Londra’da yaptığı Maç Sayısı filminde bu iyice belirgindir. Bunun yanında, mekan değişip Londra olunca, yönetmenin birtakım tutumları da değişir. Mesela karakterlere bir ketumluk, bir ciddiyet gelir. Yine Tate’ten dışarı adım atmazlar, koca koca tabloların önünde gezinirler ama “sessizce”.
Maç Sayısı, şu sözlerle başlar:
“Hayatta iyi olmaktan çok şanslı olmayı dilerim diyen biri hayatı anlamış demektir. İnsanlar hayatta şansın ne kadar önemli bir faktör olduğuyla yüzleşmekten korkar. Çok fazla şeyin kontroleri dışında olduğunu düşünmek onlara korku verir. Bir maçta, topun filenin en üstünde olduğu zaman, çok kısa bir an için, topun filenin arkasına da önüne de düşme olasılığı vardır. Şansınız varsa, arkasına düşer ve siz kazanırsınız, ya da önüne düşer ve kaybedersiniz.”

Chris Wilton, İrlanda asıllı, çok iyi bir tenis oyuncusudur. Bir süre sora geçimini ders vererek kazanmaya karar vererek Londra’ya gelir. Üst sınıf İngilizlerin geldiği bir tenis kulübünde çalışmaya başlar. Chris, tenis derslerine gelen Tom’la operaya olan ortak ilgileri sebebiyle yakınlaşır. Bu arkadaşlık, Chris’in hayatını tamamen değiştirecektir. Tom’un ailesiyle tanışır, kızkardeşiyle çıkmaya başlar, ailenin sayfiyedeki evlerine gelip gider. Bir süre sonra, tenis derslerini bırakıp Baba’nın şirketinde çalışmaya başlar. Tabii bu kariyer başarısının, üst sınıf İngiliz hayatının, kır evinin, çay saatlerinin büyüsünün bir yerde bozulması gerekir. Kara filmin doğası gereği... Chris’in “Suç ve Ceza” okuması da tesadüf değildir...İşte Scarlett Johanson faktörü burada devreye girer ve ortalığı karıştırır. Bu kara filmin arzu nesnesi olma rolünü, Amerika’daki sorunlu ailesinden kaçmış, dikiş tutturamayan Amerikalı aktres Anna Rice karakteriyle, o üstlenmiştir. (W.A. filmlerinde karakterlerin sinemaya gitmesi ya da bir filmden konuşması kuralı bu filmde de devam eder. Hep birlikte Motorsiklet Günlüğü’ne gidilir.)
Kara filmleri oldum olası çok etkileyici bulurum. Aklıma 1940’lı, 50’li yıllarının siyah-beyaz Hollywood filmleri gelir. Gece, sokak lambasının cılız ışığının aydınlattığı uzun bir sokakta, (kırmızı) bir topuklu ayakkabı tıkırtısı ve onu takip eden uzun pardesülü bir adam canlanır gözümde... Hep bir femme fatale, olayların akışını değiştirir. İnsanların iç karanlıkları, filme uzuuun gölgeler düşürür. Dünya asla tekin olmayan bir yerdir. Kötü süprizlere ve uğursuzluklara gebedir. İyiyle kötü belirsizdir ve çok çabuk yön değiştirebilir. Bırrr!!!

Maç Sayısı’nın sonunda her şey birbirine bağlanıyor. Woody’nin son dönemlerde yaptığı daha gevşek filmlerine göre çok daha ince bir el işçiliği görülüyor. Ama Woody Allen mizahı epey geri planda. Tabii dırlanmalar da...O yüzden bunu sevenler Kassandra’nın Rüyası’nı da severler. Orada da Karamazov Kardeşler var!

Sonuç:
-İngiltere uzun pardesülü adamların ve uğursuz olayların yeridir. (O yüzden yağmurludur.)
-İngiliz orta sınıfının tatil hayallerini Yunan Adaları süslemektedir.
-Woody Allen bundan böyle kara filmlerini İngiltere’de, müzikallerini Paris’te, erotik filmlerini de Barcelona’da çekecektir.

Altın Çağdan Öyküler

2009-10-26T01:13:00.000+02:00

Bu akşam Filmekimi'nde "Altın Çağdan Öyküler”i izledim. Film, Romanya’nın Çavuşesku döneminden altı bağımsız hikayeyi anlatıyor. Çavuşesku'nun son on - on beş yılı propaganda nedeniyle Altın Çağ diye adlandırılmış. İroni, daha filmin isminden başlıyor.

Altı hikaye, beş farklı yönetmen tarafından çekilmiş. İlki, Komünist Partiyi karşılama öncesinde bir teftiş için bekleyen köylülerin hikayesi. Teftişe gelenlerle içki masasına oturan köylüler, kafaları bulduktan sonra lunaparktaki uçan sandalyelere biniyor. Onları durduracak kişinin de “uçanlar arasında” olması sebebiyle sabaha kadar herkes dönüp duruyor. (Efsaneye göre hala da dönmeye devam ediyor.) Diğer hikayede gayretkeş bir yoldaş okuma yazma öğretmek üzere köy yollarına kendini vuruyor. Başka bir hikayede iki genç, “Sağlık Bakanlığı’ndan geliyoruz, evinizdeki havadan şişelere doldurup tetkik için bize vermeniz gerekiyor,” diye evlerden topladıkları şişeleri satarak para kazanıyor. Bir diğer hikayede, fotoğrafçı bir adamla yeğeni, Parti'nin buyrukları altında Çavuşesku'nun bir fotoğrafını daha heybetli bir hale getirmeye çalışıyor. En sonunda fotoğrafı onaylayan parti yetkilileri gazete baskılarında "hoş" bir süprizle karşılaşıyor. En sevdiğim hikaye, domuz hikayesi , “Açgözlü Polis” oldu. Bir tanıdıklarının getireceğini söylediği domuz etinin hayalini kurarken karşılarında canlı bir “domuz” bulan polis ve karısı, ne yapacaklarını şaşırır. Bu gizli ve “yasak” hediyeyi komşularına belli etmeden öldürmeleri gerekmektedir. (Eti de paylaşmak istemezler.) En sonunda gazla öldürmeye karar verirler. Ama bilmezler ki, mutfakta gazla dolmuş bir domuz bedeni beklenmedik sonuçlara yol açabilir.
Hikayelerin hepsinde ince bir mizahla, totaliter bir rejimin baskısı altındaki insanın (ve bütün olanlardan habersiz bir domuzcuğun) içine düştüğü absürd durumlar anlatılıyor.Filmde çok tanıdık görüntüler var: Seksenli yılların, örtüleri, kilimleri, büfeleri, kanapeleriyle birbirine benzeyen, az eşyalı, orta halli eviçleri...Mutfak dolabı yerine tezgahın altına gerilen perdeler...(Bu detayı Poly farketti hemen:)) Albano-Romina Power şarkısı bile var!

Fimi izlerken aklıma başka bir Romanya filmi olan “Bay Lazarescu’nun Ölümü” geldi. Orada da ülkenin sağlık sistemini tek bir olay üzerinden, belgesel gerçekliğinde, ince ince eleştiriyordu. Film, 60lı yaşlarda olan ve yalnız yaşayan Lazarescu’nun bir gece kendini kötü hissedip ambulans çağırmasıyla başlıyor. (Önce epey bir süre ambulans bekliyor, komşuların meraklı sorularını yanıtlıyor.) Film, bürokrasinin kuralları ve “ne işin var burada senin” tavırlı doktorları yüzünden, bir türlü tam anlamıyla tedavi edildiğini göremeden, Lazarescu'nun bir hastaneden ötekine gitmesiyle geçiyor. Her hastanede, bir gece önce içki içtiğini öğrenen doktorlar, Lazarescu’yu bir güzel azarlıyor, zaman ilerledikçe biraz daha sabrımız zorlanıyor, hasta gözümüzün önünde soldukça soluyor, en sonunda rahmete kavuşuyor!

Lazarescu’yu izlerken epey zorlanmıştım ama hala tuhaf bir ürpermeyle hatırlıyorum. Altın Çağdan Öyküler’de de son iki hikaye biraz fazla uzuyor. Yine de bu iki filmin, derdini anlatmadaki telaşsız tavrı ve serinkanlı mizah anlayışı insanı etkiliyor...

Sanırım bu gece lunaparkta, "uçan sandalyelerde" (başka bir adı var mıydı?) dönenleri düşünüp uyuyacağım. Rüyamda kimbilir, belki Karpatlar’a filan düşer yolum.

(Hikayelerden birinde tepelerindeki karlarla çok güzeldi Karpatlar!)

"Onca Yoksulluk Varken" (Romain Gary) - Şemsiyeleri Sevmek

2009-10-21T00:26:00.001+03:00

Bağlanmış olduğun bir kitap var mı deseler herhalde ilk önce “Onca Yoksulluk Varken” derim. Geçen akşam, kitabı elime aldığımda birden aklıma öğrenciyken eve dönülen yaz tatilleri, yaz gecelerinde tuhaf bir sessizliğin içinde terasta okunan kitaplar geldi. Okumaktan sayfaları dağılmış, güçlükle ayakta duran, (kim demişti?)“içinde epey yürüyüşlere çıkılmış” bir kitap. Çok kere okudum. Okumakla da kalmadım, o zaman kimi bulursam da okuttum. Solgun ve sargılı hali biraz da o yüzden...

10 yaşında (ya da kendini o yaşta zanneden) ağzı bozuk bir Arap çocuğu Momo. Paris’in yoksul fahişelerinin, travestilerinin, göçmenlerin yaşadığı Belleville’de oturuyor. Yahudi bir kadının, Madam Rosa’nın evinde kalıyor. Annesini tanımıyor, bir annesi olması gerektiğini ise sonradan öğreniyor. Diğer fahişelerin sahipsiz çocukları gibi Momo’ya da Madam Rosa bakıyor. Momo’nun asıl adı Muhammed ama Madam Rosa ona “Momo” diyor. Madam Rosa da Momo’nun annesi gibi, bir zamanlar Cezayir’de Fas’ta kendini “kıçıyla savunmuştu.” Artık yaşlı olduğundan kendini "savunamıyor", bir apartmanın altıncı katında, "kendini savunanların" terkedilmiş çocuklarına bakıyor. Koca poposuyla gün boyu altı katı inip inip çıkıyor, “ölümüm bu merdivenlerden olacak,” diyor. Momo’ya göre kesinlikle asansörü hakeden bir kadın Madam Rosa. Doksan beş kilo ve bu kiloyu taşımak için yalnızca iki ayağı var.

Madam Rosa’dan başka, gözleri iyilikle bakan Mösyö Hamil’le sohbetleri var Momo'nun. Tanıdığında zaten yaşlı olan, boyuna da yaşlanan, Victor Hugo okuyan biri Mösyö Hamil.
“Victor Hugo gibi bir herif olmak isterdim. Mösyö Hamil sözcüklerle, insan öldürmeden her şeyin yapılabileceğini söyler; zamanım olduğunda bir deneyeceğim.”

Ve kimselere benzemeyen Senegalli güzel Lola.
“Ona yağ çekecek değilim, ama Madam Lola kadar iyi ana olabilecek hiçbir Senegalli herif tanımıyorum. Doğanın bu işe engel olması gerçekten yazıktı.”

Bir zamanlar en iyi arkadaşı olmuş Arthur var sonra. Arthur: Kendi halinde bir şemsiye...

Momo, hastalanan Madam Rosa'yı kaybedeceğini hissediyor, çünkü herkes ona çok tatlı davranmaya başlıyor. Bu arada gelen babasının Momo'ya gerçek yaşını öğrenmekten başka bir faydası olmuyor. Hayatın acılıklarına, sıradan kalabalıklarına küfürleriyle karşı geliyor. Bir yandan da büyümek, hayat, ne menem bir şeymiş, ona kafa yoruyor.
"Ben öyle mutluluk meraklısı değilimdir, yaşamı yeğlerim yine. Mutluluk bir süprüntü, acımasızın tekidir, ona asıl yaşamasını öğretmek gerekir"
.”.. ama ben mutlu olmak için yaşamın kıçını yalayacak değilim.”

Momo gözümüzün içine baka baka söyledikleriyle hem ince ince gülümsetiyor hem de iç burkuyor. Akıllarda en çok Momo'yla Rosa'nın içe işleyen ilişkisi kalıyor.

Ve Arthur tabii...İnsana şemsiyeleri sevmeyi öğretiyor. Momo da zaten "sevmek gerek" diyor.

*Kitabın müthiş çevirisi Vivet Kanetti'ye ait.

Alice Harikalar Diyarında / Aynanın İçinden

2009-10-17T01:17:00.005+03:00

Kimi kitaplar var ki farklı illustrasyonlarının olduğu, farklı bir baskısını gördüğümde almamak için kendimi zor tutuyorum. Elimden gelse değişik ülkelerden farklı kitaplarını toplar, kütüphanemin bir rafını adece bu iki kitaba ayırırdım. Bunlardan biri Küçük Prens diğeri Alice Harikalar Diyarında / Aynanın İçinden...

Alice, Oxfordlu bir matematik profesörünün hayal gücünün ürünü. Kitap, bulmacalarla matematik ve kelime oyunlarıyla, göndermelerle, İngiltere Kraliçe'sine yapılan taşlamalarla örülü. Bunun yanında baştan sonra nefes kesen karakterlerle dolu...
Bana hep bir yerlere gitmeyi, güneşli bir günde yolcluk etmeyi çağrıştırıyor.

Alice, sürekli saatine bakıp "Eyvah, geç kaldım." diyen beyaz bir tavşanın peşine takılır. Tavşanın girdiği deliğe düşer ve ardından büyük bir sirki andıran, bambaşka bir dünyaya doğru yol alır. Canlı çiçekler, felsefi konuşmalar yapan çok bilmiş bir kedi (Cheshire Kedisi), iskambilden askerler, o askerleri tehdit edip duran bir Kupa Kraliçesi, kırılmaktan korktuğu için aşağı inemeyip hikaye boyunca duvarda oturan Humpty-Dumpty, nargile içen mavi tırtıl...

Bu kare de Tim Burton'ın 2010'da gösterime girecek olan Alice'inden. Merakla bekliyorum!

"An Angel At My Table" (Masamda Bir Melek)

2009-10-13T00:34:00.003+03:00

Dicle'ye...
“Bu benim hayatım. Ben, Janet Paterson Frame 1924’te Ağustos ayında doğmuşum. Adı konmamış ikiz kardeşim, doğumdan iki hafta sonra ölmüş.”
Toprak bir yoldan bize doğru yürüyen, bir kız çocuğunun bu sözleriyle başlıyor Janet’in hikayesi. Kırmızı saçlı, tombul bir kız çocuğu Janet Frame. Yoksul bir ailenin beş çocuğundan biri. Başını, kıvırcık saçlarından kocaman bir hale çevreliyor. Yeni Zelanda’da küçük bir kasabada yaşıyor. Demir yollarının, geniş çayırların, toprak yolların çevirdiği kasabada kardeşleriyle birlikte büyüyor. Hiç bir zaman fazla arkadaşı olmuyor. Babasının cebinden çaldığı parayla sınıf arkadaşlarına sakız alsa bile...Bu hırsızlığı, kara tahta önünde öğretmenden azar işitmesinden başka bir işe yaramıyor. Janet, hikayeler ve masallar okuyarak büyüyor. Gözünü kitap raflarından ayırmadan saatlerce kütüphanede geziniyor. Küçük yaşta yazmaya başlıyor, babasının aldığı deftere günlük tutuyor.

Çocukluğunda kardeşinin başına gelen trajik bir olay Janet’i sarsıyor. İlk gençlik yıllarında gitgide kendi içine kapanıyor. Kabarık saçlarından, kıyafetlerinden utanıyor. Kalabalıklardan sıkılıyor. Sıkıntısını neye yoracağını bilemezken, hep şair olmayı isterken kendini öğretmen olarak buluyor. Bir gözetmenin dersine girmesiyle, çocukluğunda sınıfa rezil olduğu aynı kara tahtanın önünde kaskatı kesiliyor. Götürüldüğü doktorlar onun şizofren olduğuna inanıyor. Janet, yanlış bir tanı yüzünden yedi yılını akıl hastanesinde geçiriyor. Elektroşok tedavisine maruz kalıyor. Yine de yazmayı sürdürüyor. Yazdığı kısa hikayelerin basılmasının ardından ülke çapında aldığı bir ödül lobotominin eşiğine gelen Janet’i hastaneden kurtarıyor. Derken Janet’in yolculukları başlıyor. Ödülden kazandığı parayla önce İspanya’ya gidiyor, sonra Londra’ya geçiyor. Amerikalı bir sevgilisi oluyor. Bir kaç kitabı basılıyor. Janet, en çok yapmak istediği şeyi yapıyor ve yazmayı hiç bırakmıyor.

Film, aynı Janet Frame’in otobiyografisinde olduğu gibi üç bölümden oluşuyor. Yazar, çocukluk yılları, ergenlik yılları ve gençlik yıllarında üç ayrı karakterle canlandırılıyor.
Yeni Zelandalı yazar, “Otobiyografiye gelince, yazma nedenim kendimi birinci tekil şahıs olarak görebilmekti. Çok uzun yıllar boyunca üçüncü tekil şahıstım, tıpkı bütün çocuklar gibi,” diyor. Yönetmen Jane Campion da bundan olsa gerek filmin başında çocuk Janet’i kadrajın ortasına yerleştirip onu birinci kişi yapıyor. Film boyunca farklı karakterler girip çıksa da Janet, hep merkezde kalıyor. Campion, diğer karakterlerle çok fazla ilgilenmiyor. Film boyunca ara ara Janet’in yazdıkları iç ses olarak bize ulaşıyor. Yönetmen bizi Janet Frame’in kafasının içinde gezdiriyor. Tanınmış sanatçıların biyografik filmlerinde sık karşılaştığımız gibi karaktere karşı bir hayranlık tesis etmeye çalışmaktan çok onu anlamaya çalışıyor. Yeni Zelanda’nın bakir peyzajında, yoksulluk içinde, taşranın kapalı hayatında kendine bir ifade yolu bulmaya çalışan bir yazarın epik hikayesini anlatıyor. Filmin sonunda Janet kardeşinin evinin yanına manidar bir şekilde “sabitlenmiş” bir karavanın içinde yazı yazıyor. (Bence masasında bir melekle hayali yolculuklara çıkıyor.) Mutlu son!!!

Life is sweet, Jasper ...
There is day and night, Jasper
Both sweet things
There is the sun, the moon,
[The stars, brother ...]
All sweet things
There is Likewise
A wind on the heat
who would wish to die ? ...

(Hayat güzel, Jasper
Gecesi de gündüzü de, Jasper
İkisi de güzel
Güneş de ay da,
[Yıldızlar da kardeşim…]
Hepsi güzel şeyler
Ve sıcakta esen rüzgar da öyle
Kim ölmek ister ki?)

Maastricht'de bir kitapçı

2009-10-08T14:14:00.000+03:00

Ülkemizde, dönüşüm projesinden anlaşılan, gösterişli otellerdir. Şehir hayatına kazandırılacak kamusal mekan değil...Oysa böyle dönüşüm projeleri heyecan vericidir. İçinde başka ruhların gezindiği mekanları alıp onlara yeni bir hayat üflemek. Dönüştürülmeyi bekleyen terkedilmiş fabrikalar, metruk şarap mahzenleri, trensiz garlar...Yeni konuklarla başlayacak yeni hayatlar...

İşte bu kitapçı da o heyecan verici projelerden biri. Görür görmez vuruldum! Avrupa'da çok kullanılmadığından farklı amaçlarla değerlendirilen pek çok kiliseden biri. Hollanda'nın Maastricht kentinde, 13. yüzyıldan kalma bir kilise yapısı. En son bisiklet parkı olarak kullanılıyorken şimdi kitapçıya dönüşmüş.

2008'de The Guardian mekanı "dünyanın en iyi kitapçısı" olarak seçmiş.

"Once" - Yalnız Kalpler Sokağı / Dublin

2009-10-08T12:40:00.002+03:00

Kimi filmlerin kendi güzelliğinden başı dönmez. Sakin akan bir nehir kıyısındaymış gibi oturulur izlenir. Film bitince herkes önce bir iç geçirir sonra birbirine “ne hoş bir filmdi, değil mi?” der.“ONCE” öyle bir film. Ne öyle üzerinize gelen karakterleri, ne sizi şaşırtmak için taklalar atan bir senaryosu var. Sessiz ayrılıkların, mutedil mutlulukların yaşandığı küçük filmlerden. Arkadaşlarla izlendiğinde çok konuşanların diğerlerini kızdırmayacağı filmlerden...

Başrollerde iki müzisyen: İrlandalı gitarist Glen Hansard ve Çek piyanist Marketa Irglova. Yönetmen John Carney de müzisyen.

İki gezgin ruh, Dublin sokaklarında birbiriyle buluşur. Onları müzik buluşturur. Birisi sokak çalgıcısı, kendi yaptığı şarkıları söylüyor. Ara sıra da babasının dükkanında ev aletleri tamir ediyor. Diğeri genç bir göçmen kadın, annesi ve kızıyla yaşıyor. Çiçek satıyor. Zaman zaman müzik aletleri satan bir dükkana uğrayıp piyano çalıyor. Biri çok yakın zaman önce kendisini bırakıp giden kız arkadaşının yasını tutuyor. Diğeri kızının babasını düşünüyor. Her iki karakter de insanın içine işleyecek kadar sahici...Marketa Irglova'yı neredeyse tanıdığınıza inanacaksınız. İçinizden ona “Sıkı giyin, hava serin" demek filan geliyor. Gecenin bir yarısında pil almak için sokağa fırlayıp kulaklıkla dinlediği şarkıya söz yazdığı sahneyi ben defalarca izleyebileceğimi düşünüyorum.

Film, yeryüzünde yaşanma ihtimali olup da yaşanmamış ilişkileri hatırlatıyor. Aklıma öğrencilik günlerinin Nelly ve Mösyö Arnaud filmi geliyor. Onun dışında Dublin’in kasvetli ve güzel sokakları, İrlanda aksanı ve baştan sona Hansard’ın şarkıları bir sonbahar günü gibi sizi sarıp sarmalıyor. Battaniye altında izlenecek filmlerden. Işıkları da kapamalı...İşte oldu. Brilliant!

"Smoke" (Duman) - "innocent when you dream"

2009-10-07T03:21:00.002+03:00

Kimi filmlerin kendine has bir kokusu olur. “Duman” benim için, sabahın erken vaktinde yabancı bir şehirde, kahvaltı edilen bir yerdeki tanıdık kokudur. Onun bize hissettirdiği çocuksu sevinçtir...Sabah temizliği yeni yapılmış bir yeri dolduran kahve, fırından yeni çıkmış çörek ve biraz da son demlerini yaşayan uykuların kokusu... Öyle ki oradaki yabancı insanları birbirine görünmez iplerle birbirine bağlar, orayı bir ev içine çevirir.

Duman, “Ay Sarayı”nı okuduktan sonra tüm kitaplarını okumaya and içtiğim (ama sözümde durmadığım – henüz!) yazar Paul Auster’ın senaryosunu yazdığı, Wayne Wang’in yönettiği bir film.

Kelimelerin, hikayelerin ve dumanın ağırlığını ölçmenin filmi.
“Sir Walter Raleigh, dumanin ağırlığını ölçmek icin önce bir sigarayı alıp ağırlığını ölçer, sonra sigarayı yakıp küllerini terazinin kefesine silker. En sonunda, küllerin ve izmaritin ağırlığını, yanmamış sigaranın ağırlığından cikarir. Kalan, dumanın ağırlığıdır.”

Paul Benjamin bir yazar. (Paul Auster ve Walter Benjamin’den mi türedi acaba?) Sık sık aynı sokaktaki Auggie Wren’in tütün dükkanına uğrar ama pek konuşmazlar, Auggie, Paul için sadece “para üstü veren bir adamdır” o sırada. Auggie, dört bin gün boyunca her gün aynı saatte aynı açıyla dükkanın köşebaşından sokağın fotoğrafını çeker. Bu öyle bir iştir ki Auggie bu yüzden, tatile bile gidemez. Bir akşam yine tütüncüye uğrayan Paul, Auggie’nin fotoğraflarını görür. Paul, hayranlıkla ve biraz da şaşkınlıkla Auggie’nin fotoğraflarına, bu derin tutkuya bakar, “para üstü veren adam”ın dünyasına ait bir şeyler görür. Bir albüme özenle yerleştirilmiş, tarihleri atılmış dört bin fotoğraf. Bir örnek gibi görünen siyah beyaz fotoğraflardan birinde bir kazada kaybettiği eşine rastlar. Gündelik bir telaşla sokaktan geçen karısı işte orada, fotoğrafların birindedir... Paul ve Auggie tanışır.
Paul bir gün yolda dalgın dalgın yürürken bir arabanın altında kalma tehlikesiyle karşılaşır. On yedi yaşındaki bir çocuk tarafından kurtarılır. Paul ve “kimi zaman Rachid” tanışır. Rachid hikayelerini uc uca ekler. Rachid’in hikayeleri olmasa da Rachid hep yalan söyler.
Duman Brooklyn’de bir tütüncüde buluşan, sigara dumanları karışan küçük hayatların filmi. İncelerek dansede dansede yükselen dumanlar arasında anlatılan hikayelere inananların filmi. Biraz, dağda donarak ölmüş babasının tıpatıp kendisine benzeyen donmuş cesedine yıllar sonra rastlayan adamın, biraz saklandığı yerde ölümü beklerken on yıldır yazdığı kitabının tek orjinal kopyasını sarıp içen Bakhtin’in filmi. En sonunda da Auggie’nin Christmas hikayesinin filmi...Yalanların güzel olduğu zamanlar vardır ve Tom Waits şarkısını söyler:

it's such a sad old feeling
the fields are soft and green
it's memories that i'm stealing
but you're innocent when you dream

Orbis Pictus - Alice Yollarda

2009-10-02T23:05:00.001+03:00

Orbis Pictus, Slovak bir yönetmenin (Martin Sulik) filmi. 16 yaşındaki Tereza'nın yolculuğunu anlatıyor. Tereza, okuldan atılınca annesinin yanına gitmek üzere, elinde solmuş bir haritayla, seyrini kendinin de pek bilmediği bir yolculuğa çıkıyor. Yol boyunca tuhaf kişilerle karşılaşıyor. Başına olmadık olaylar geliyor. Biz de, tavşanını takip eden Alice gibi Tereza'nın özgür ruhunun peşine takılıyoruz, Tereza'nın kafasının içinde geziniyoruz. Neyin gerçek neyin sahici olduğunu kimse bilmiyor, hatta bu çok da önemsenmiyor. Yolculuk sessiz bir karnavala dönüyor. Tereza'nın her karşılaştığı kişiyle bir alışverişi oluyor. Acılarından kurtulmak için yarı beline kadar toprağa gömülü bir kadını topraktan çıkarıyor. Bir süre şakır şakır yağan yağmurla kadının harap evinde suların yükselmesini seyrediyor. Ortalıkta tavuklar dolaşıyor. Göl kenarında bir düğüne katılıyor, uzaktan damatla bakışıp duruyor. Gelinle isteksiz damat, gece ışıklar içinde bir salla gölde uzaklaşıyor. Tereza, yatılı bir okulda kalan kardeşini görmeye gidiyor, çubuklu pijamalarıyla yatakhaneden kaçan çocuklara oyunlar oynatıyor. Yolculuk devam ediyor. Tereza, ıssız kasabalardan, tren yollarından, taş köprülerden geçiyor.

Orbis Pictus, kendine has bir ruhu olduğunu hissettiren filmlerden. Birbirinden farklı seyirlere imkan veriyor... Bana çocukluğun sahici serüvenlerini anımsattı ve tabii ki Alice'i...

Gak!!!

2009-10-02T22:47:00.000+03:00

Yaşasın, sonunda ben de bir blog sahibi oldum! Düşündüğümden daha heyecan verici bir şeymiş. Ben yazarım, o gider, ekranda pırpır eder!!!
Nasıl bir şey olacağını ben de bilmiyorum. Bir defter olarak düşünüyorum, karalama defteri... Umarım kısa ömürlü olmaz. Ben de arkamda öksüz bir karga bırakmam. Zaten nezleli...